Somali'de tarihi adım: Vatandaşlar artık doğrudan oy kullanabilecek

Yaklaşık 20,3 milyon nüfusa sahip Doğu Afrika ülkesi Somali’de siyasi sistem federal parlamenter cumhuriyet modeliyle yönetiliyor. İdari sistem Puntland, Jubaland, Güneybatı (South West), Galmudug, Hirshabelle, yeni oluşturulan Kuzeybatı eyaletleri ile tek taraflı bağımsızlık iddiasında bulunan Somaliland'den oluşuyor. Ülkede uzun süredir uygulanan dolaylı ve kabile temelli "4,5 sistemi"nden "bir kişi, bir oy" esasına dayalı doğrudan seçim sistemine geçiş, tarihi bir adım olarak nitelendiriliyor.

KABİLE SİSTEMİNDE HALK DOĞRUDAN OY KULLANAMIYOR

Ülke, 1991'de başlayan iç savaşın ardından uzun yıllar "4,5 sistemi" olarak bilinen kabile temelli temsil modeliyle yönetildi. Somali'nin dört büyük aşireti olarak bilinen Hawiye, Darod, Dir ve Digil-Mirifle siyasi yönetimde tam katsayı olan 1'er paya sahipken, geriye kalan tüm diğer azınlık aşiretleri ve gruplar ortaklaşa "yarım" pay ile temsil ediliyor.

Bu sistemde vatandaşlar doğrudan oy kullanamıyor; milletvekilleri kabile delegeleri tarafından seçiliyor, cumhurbaşkanı ise bu milletvekilleri tarafından belirleniyor. Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud yönetimi ülkede doğrudan halk oyuna dayalı "tek kişi tek oy" sistemine geçişi savunuyor. Hükümet, bu modeli Somali’de devletleşme sürecinin tamamlanması ve demokratikleşmenin güçlendirilmesi açısından önemli adımlardan biri olarak değerlendiriyor.

DOLAYLI SEÇİMLER VE DIŞ MÜDAHALELER

Somali’de en son doğrudan seçimler 1969 yılında gerçekleştirildi ve aynı yıl yapılan askeri darbenin ardından ülkede uzun yıllar boyunca doğrudan seçim yapılamadı.

Somali'de 1991 yılında Siad Barre rejiminin devrilmesinden sonra ülkenin girdiği kaosun ardından 1992-1995 döneminde ABD ordusunun gelmesi de sonuç vermedi.

2001 yılında Somalili elitler Cibuti'de toplanarak, 4.5 kabile sistemli ile seçilen milletvekilleri Abdulkasim Salad Hasan'ı cumhurbaşkanı görevine getirdi. Ancak Cibuti'de kurulan yeni yönetim Mogadişu'da otorite icra edemezken, güç mücadeleleri sürdü.

Bölgesel müdahale devam ederken 2004'te Kenya'da yapılan bir toplantıda Somali'nin Puntland bölgesinin lideri Abdullahi Yusuf, cumhurbaşkanı koltuğuna oturtuldu ve federal sistem kabul edildi. Yusuf, Etiyopya desteğine rağmen hükümetini istikrara kavuşturamadı. Kabile rekabetlerinin ve Eş-Şebab baskısının artmasıyla yönetim istifa etti.

Cibuti'de yapılan toplantılarda Etiyopya’nın doğrudan kontrolünden görece uzaklaşılarak yerel gerçeklere daha uygun bir kararla Şeyh Şerif Ahmed, 2009’da yeni cumhurbaşkanı olarak belirlendi.

2009’da Etiyopya ordusu da başkenti terk ederken yerine Etiyopya birliklerinin de yer aldığı Afrika Birliğinin AMISOM gücü geçti.

Somali'de 4.5 kabile sistemiyle 2012'de yapılan seçimde Hasan Şeyh Mahmud cumhurbaşkanı seçildi.

2017'de Somali asıllı Amerikan vatandaşı olan eski Başbakan Muhammed Abdullah Muhammed'in (Farmaajo) devraldığı görev 2022 yılında Hasan Şeyh Mahmud tarafından üstlenildi. İkinci kez cumhurbaşkanlığına getirilen Hasan Şeyh Mahmud, halen görevde.

DOĞRUDAN SEÇİM SÜRECİ

Hasan Şeyh Mahmud cumhurbaşkanlığı sırasında gündeme gelen ve tartışılmaya devam eden doğrudan seçim sistemi, Mahmud'un ikinci kez seçilmesinin ardından önemli vaatlerinden biri oldu. Mahmud'un girişimleriyle ülkede ilk kez halkın doğrudan oy kullanarak milletvekili seçtiği bir süreç başladı.

Aralık 2025'te başkent Mogadişu'nun da bulunduğu Benadir bölgesinde 57 yıl sonra doğrudan seçim modelini uyguladı. Ardından, Güneybatı eyaletinde 10 Mayıs'ta milletvekili seçimi yapıldı. Böylece "1 kişi 1 oy" seçim sistemi hayata geçirilmeye başladı.

Milletvekili seçimlerinin tüm eyaletlerde yapılmasının ardından da Somali Federal Meclisinde cumhurbaşkanı seçiminin yapılacağı bir model uygulanması hedefleniyor. Bölgeselden federal düzeye uzanacak sistemde Güneybatı eyaletindeki milletvekilleri dün düzenlenen oturumda 5 yılllık bir görev için eyalet başkanını da belirledi.

Somali Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud ve Somali Limanlar ve Deniz Ulaştırma Bakanı Abdulkadir Mohamed Nur, gelişmeyi "Somali'nin demokratikleşme süreci açısından tarihi bir adım" olarak niteledi. Güneybatı eyaleti aynı zamanda başkent dışında doğrudan seçimlerin uygulandığı ilk bölge olarak kayıtlara geçti.

SİSTEM, SİYASİ PARTİLER ÜZERİNDEN DESTEKLENECEK

Somali’de siyasi partiler ilk olarak 1947'de, İngiliz yönetimi altındayken ortaya çıkmaya başladı ancak 1969'daki darbe ve 1991'de başlayan iç savaş gelişimi engelledi.

2012'den sonra siyasi partilerin kaydı, kuruluş ve faaliyetleri yeniden hareketlenirken kayıtlı parti sayısı 100'ü aşmış durumda.

Partilerin güçlenmesi, "kabile federasyonu" olan mevcut sistemin gerçek bir "ulusal devlet" mekanizmasına evrilmesi yönünde önemli bir araç olarak görülüyor.

Kabile sadakatinden vatandaşlık esasına geçebilmek, kabile aidiyeti üzerinden yapılan siyaseti ülkenin ekonomi, güvenlik, eğitim ve sağlık alanı gibi ihtiyaçları açısından hizmet önceliğine dönüştüreceği için Somali için yaşamsal önemde.

Ülke kaynakları ve eğitimden güvenliğe tüm kurumların, kabilelere paylaştırılmak yerine seçimler yoluyla denetlenebilen şekilde yönetilebilmesi, kabile temsili yerine hizmet odaklı bir sistem vadettiğinden Somali’nin en büyük ihtiyaçlarından biri olarak öne çıkıyor.

Siyasi parti sisteminin güçlendirilmesinin bu anlamda, Somali'nin parçalı yapısını, ortak ulusal hedefleri olan yekpare bir siyasi organizmaya dönüştürmeye yardımcı olacağı öngörülüyor.

SEÇİM SİSTEMİNİ OLUMSUZ ETKİLEYEN DURUMLAR

Federal hükümet ülke genelinde halkın doğrudan oy kullanacağı seçim sistemini hedeflese de güvenlik sorunları, altyapı eksiklikleri ve federal eyaletlerle yaşanan siyasi anlaşmazlıklar sürecin önündeki temel engeller arasında gösteriliyor.

Somali'nin bazı bölgelerinde etkinliğini sürdüren Eş-Şebab, Somali güvenlik güçleriyle çatışmaları sürdürürken kuzeydeki Puntland ile güneydeki Jubaland yönetimleri doğrudan seçimlere karşı çıkıyor.

Söz konusu eyaletler merkezi devlete bağlı olsalar da merkezden aldıkları bütçe dışında kendi seçimlerini uygulayarak ülke bütünlüğüne aykırı hareket ediyor.

Ülke genelinde ulaşım problemleri, elektrik altyapısı yetersizliği gibi etmenler de seçimleri olumsuz etkiliyor.

Başkentte beraberlerinde gelen silahlı unsurların güvenlik güçleriyle çatıştığı eski Cumhurbaşkanı Şeyh Şerif Ahmed ve eski Başbakan Hasan Ali Hayri gibi bazı muhalif liderler, "tek kişi, tek oy" uygulamasının ülkenin mevcut siyasi ve güvenlik durumu nedeniyle yapılamayacağını savunuyor.