Gerçek petrol hırsızı kim? İşte 1976'da Venezuela'da yaşanan gerçekler
Venezuela’nın petrolü millileştirmesi üzerinden onlarca yıl geçmesine rağmen Washington’dan gelen “petrol çalındı” suçlamaları yeniden gündemde. Uzmanlara göre bu iddiaların ne tarihsel ne de hukuki bir karşılığı var.
ABONE OLVenezuela ile ABD arasındaki petrol gerilimi yeni değil. Hatta açıkçası, kökleri neredeyse yarım asır öncesine uzanıyor. Washington son dönemde Caracas yönetimini yeniden “petrol çalmakla” suçlarken, ekonomistler ve hukukçular bu söylemin gerçeği yansıtmadığını savunuyor.
YABANCI ŞİRKETLERİN ALTIN YILLARI
Venezuela’da 1908-1935 yılları arasında ülkeyi yöneten Juan Vicente Gomez, üç yabancı petrol şirketine ülke pazarının yüzde 98’ini kontrol etme hakkı tanıdı. Bu imtiyazlar sayesinde Venezuela, kısa sürede dünyanın en büyük ikinci petrol üreticisi ve en büyük ihracatçılarından biri haline geldi. O dönemde petrol, ülkenin toplam ihracatının yüzde 90’ından fazlasını oluşturuyordu.
Ancak bu tablo uzun sürmedi. Gomez sonrası gelen yönetimler, petrol gelirleri üzerinde daha fazla söz sahibi olmak istedi. Isaias Medina Angarita döneminde 1943’te çıkarılan yasayla yabancı petrol şirketlerinin kârlarının yarısını devlete bırakması zorunlu hale getirildi.
1976: MİLLİLEŞTİRME DÖNÜM NOKTASI
Asıl kırılma ise 1976’da yaşandı. O tarihe kadar Exxon ve Mobil gibi ABD’li şirketlerin başını çektiği yüzlerce yabancı firmanın işlettiği petrol sahaları millileştirildi. Arama, üretim, rafinaj ve ihracat faaliyetleri, devlete ait Petroleos de Venezuela S.A.’ya devredildi.
2007’den sonra, Hugo Chavez’in devlet başkanlığı döneminde devletin petrol sektöründeki payı daha da artırıldı. Yani bugünkü yapı, bir gecede alınmış bir kararın değil, onlarca yıl süren bir politikanın sonucu.
TRUMP’IN SÖZLERİ TARTIŞMA YARATTI
ABD Başkanı Donald Trump, 18 Aralık 2025’te yaptığı açıklamada, “Tüm enerji haklarımızı elimizden aldılar. Kısa bir süre önce tüm petrolümüzü yasa dışı olarak aldılar” dedi. Ancak uzmanlara göre bu çıkış, Venezuela’daki millileştirme sürecinin tarihsel arka planını göz ardı ediyor.
ŞİRKETLER TAZMİNAT PEŞİNDE
Millileştirmeden en çok etkilenen şirketler arasında, 1999’da birleşen ExxonMobil, Gulf Oil (1984’te Chevron adını aldı) ve Hollanda merkezli Shell yer aldı. Dönemin verilerine göre bu firmalar yaklaşık 5 milyar dolar kayıp yaşadı; ancak her birine 1 milyar dolar tazminat ödendi.
ExxonMobil ve ConocoPhillips yeni sözleşmeleri kabul etmeyerek tahkime gitti ve toplamda yaklaşık 40 milyar dolarlık tazminat talep etti. Chevron ve Repsol ise yeni anlaşmalarla ülkede kalmayı tercih etti. Bugün Venezuela’da faaliyetlerini sürdüren tek ABD’li şirket Chevron.
Uluslararası mahkemeler de çeşitli kararlar verdi. Uluslararası Ticaret Odası, ExxonMobil’e 2012’de 908 milyon dolar, ConocoPhillips’e ise 2018’de 2 milyar dolar tazminat ödenmesine hükmetti. Dünya Bankası’na bağlı International Centre for Settlement of Investment Disputes ise ExxonMobil için 2014’te 1,6 milyar dolar, ConocoPhillips için 2019’da 8,7 milyar dolar tazminat kararı aldı. Hiper enflasyon ve yaptırımlar nedeniyle Venezuela bu ödemelerin tamamını henüz gerçekleştiremedi.
“İDDİALAR ASILSIZ”
ABD’deki University of Denver’dan Venezuelalı ekonomist Francisco Rodriguez, Trump’ın suçlamalarına net bir yanıt verdi. Rodriguez, Venezuela’nın ABD’den petrol ya da toprak çaldığı iddiası asılsız diyerek "O dönemde ABD için esas mesele Venezuela’daki üretimin çökmesi değil, ülkenin ABD’ye nispeten ucuz petrol sağlamasıydı. Venezuela tazminat ödemeye çalışırken, ABD yaptırımlarla bu süreci zorlaştırdı. Sonra da ülkeyi kendilerinden bir şey çalmakla suçladı” açıklamasında bulundu.