Hürmüz darboğazı: Enerji’de arz değil, sistem sorunu

Küresel krizler ve enerji piyasaları çoğu zaman, anlık fiyatlar üzerinden okunur. Ancak Hürmüz Boğazı çevresinde tırmanan gerilim, daha temel bir sorunu gündeme getiriyor: arzdan ziyade akışın sürekliliği.

Akışın olmadığı yerde, arz önemini yitirir ve yaşamsal sorunlar baş gösterir.

Bu kritik bir ayrım.

YENİ NESİL SAVAŞ: ENERJİ ALT YAPILARI VE LOJİSTİK SİSTEM

Kuveyt’te Mina Al-Ahmadi rafinerisi, Suudi Arabistan’da Jubail petrokimya tesisi ve Katar’da Ras Laffan LNG tesislerinin hedef alınması, yeni nesil savaş stratejisinin klasik askeri hedeflerden ziyade enerji omurgasına yöneldiğini ortaya koyuyor.

Bu durum literatürde “critical energy infrastructure targeting” (kritik enerji altyapılarının hedeflenmesi) olarak tanımlanır (Web of Science enerji güvenliği çalışmaları).

Yani mesele artık sadece petrol sahaları değil, aynı zamanda;

• Rafineriler
   
• LNG terminalleri
   
• İhracat limanları
   
• Nakliye güzergahları da hedef haline gelmiş durumda.

SİSTEM STRESİNDEN ARZ ŞOKUNA

Bölgedeki enerji altyapısına yönelik saldırılar, teorik riskin ötesinde, üretim kapasitesini ve enerji sisteminin işleyişini de olumsuz etkiliyor. TESPAM (Türkiye Enerji Stratejileri ve Politikaları Araştırma Merkezi) verilerine göre mevcut durumdaki günlük kayıplar şu şekildedir:

• Irak: 3 milyon varil/gün 
•  
• Suudi Arabistan: 2 milyon varil/gün  
•  
• BAE: 1.5 milyon varil/gün 
•  
• Kuveyt: 1.3 milyon varil/gün

Sistem stresi petrol piyasasında günlük 7-8 milyon varil arz şokuna yol açmıştır (İran ve Katar verileri net alınamadığı için işlenmemiştir). Enerji ekonomisi literatürüne göre (Hamilton, 2009; Kilian, 2008), bu büyüklükte bir arz şoku:

• Resesyon tetikleyebilir
   
• Enflasyonu hızlandırabilir
   
• Finansal piyasalarda oynaklığı arttırabilir.

Bu, sadece ticaretin yavaşlaması değil, enerji sisteminin de kilitlenmesi demektir.
Çünkü:

Küresel petrol akışının yaklaşık %20’si buradan geçmektedir. 

LNG ticaretinin önemli kısmı bu hatta bağlıdır. 

Alternatif rotalar yetersizdir.

Bu nedenle kriz, klasik arz-talep modeliyle açıklanamaz. Bu, lojistik sistem şokudur.

GÖZ ARDI EDİLEN KIRILGANLIK: DOĞALGAZ

Dünyanın en büyük gaz rezervine oluşturan Katar (Kuzey Dome sahası (ihracat odaklı): yaklaşık 25 trilyon m³ LNG) ve İran (Güney Pars sahası (iç tüketim ağırlıklı): yaklaşık 14 trilyon m³) LNG rezervleri ile görünmeyen bir diğer riski de barındırmaktadır.

Petrol arzı ve fiyatları gündemi belirleyici olsa da doğalgaz piyasası en az petrol kadar hassas bir yapı sergilemektedir.

Askeri faaliyetler neticesinde yaşanacak olası aksama, özellikle LNG’ye bağımlılığı artmış olan Avrupa ve Asya ekonomileri için ciddi sonuçlar doğurabilir.

Petrol ve gaz sahalarına gerçekleşen saldırılar ve geçiş kısıtları neticesinde Hürmüz’de yaklaşık %90 aksama olmasına rağmen piyasaların görece sınırlı tepki vermesi, henüz sert bir sıçrama göstermemesi üç temel faktörle açıklanabilir:

• Stratejik rezervlerin devreye alınması, 
   
• Rusya vb., alternatif arz kaynaklarının kısmi telafisi,
   
• Küresel talepteki görece zayıflık.
   

Lakin, lojistik aksaklıkların kalıcı hale gelmesi durumunda piyasa dengesi fiyat üzerinden değil, fiziksel arz kıtlığı üzerinden kurulacaktır.

KÜRESEL ENERJİ SİSTEMİ STRES TESTİNDEN GEÇİYOR

Hürmüz darboğazı, klasik enerji krizi tanımından bağımsız değerlendirilmelidir.
Zira, mevcut ve olası gelişmeler, küresel enerji sisteminin dayanıklılığını test eden bir sürece işaret ediyor. Sorun yalnızca enerji arzı değil; aynı zamanda arzın talebe ne ölçüde taşınabildiğidir.

Bu nedenle önümüzdeki dönemde enerji piyasalarının seyri, arzın ötesinde lojistiğin sürdürülebilirliğine odaklı olacaktır.

Abdulmelik KOÇİN (Kalkınma Uzmanı)