Dersim katliamına madalya yetişmemiş!

Dersim'in gün yüzüne çıkmamış bilgi ve belgeleri kan donduran uygulamaları ortaya koyuyor. Bir toplum katledilirken madalyonun diğer yüzü başka bir telaştaymış!

ABONE OL
GİRİŞ 12.01.2012 12:34 GÜNCELLEME 12.01.2012 12:34 GÜNCEL
Dersim katliamına madalya yetişmemiş!

Yaşar Taşkın Koç'un yazı dizisi - 4

Dersim Valisi Alpdoğan bir raporunda “Muhterem Reisicumhurumuz Milli Şefimiz bu Türkleri ıslah etmek emrini vermişlerdi” diye yazar. Katliamdan sonra ise çıkarılan iskân kanunlarıyla sürgünlerin kapısı açıldı.

Haziran 1939’da Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün Başbakanı Refik Saydam’dır. Çok kanlı Dersim harekatının yaşandığı 1938’den aylar sonra Ankara’nın gündeminde hâlâ Dersim meselesi olduğunu, Tunceli Vali ve Komutanı Abdullah Alpdoğan’ın yazdığı rapordan anlıyoruz.

Çıkarılan özel 2884 sayılı kanunla Tunceli için 3 yıldır yapılanları öven Vali, “Muhterem Reisicumhurumuz Milli Şefimiz her siyaseti ve değil Tunceline hakim olmak, imar etmek ve tespit etmek; bu Türkleri kültür, sanat, servet ve çalışma bakımından ileri götürmek kadar ıslah etmek emrini vermişlerdi” diye yazar. Alpdoğan, son kalan kaçakların da çocuklarını göndererek af ve sığınma talebinde bulunduklarını ve onlara zaten başka çarelerinin kalmadığı cevabının verildiğini belirttir.

“Bizi bir kamyona doldurdular. Tüfekli iki erin nezaretinde. Sonra o iki erle yük vagonuna doldurdular. Günlerce yolculuktan sonra bir köye attılar. Tarih öncesi köpekler havlıyordu.”

Cemal Süreya’nın bu dizeleri bir şairin zengin hayal dünyasından değil, bizzat hayatından ödünç alınmış kelimelerle oluşmuştu. Süreya, 1937 yılında daha 6 yaşındayken ailesiyle birlikte Dersim’den sürgün edilişlerini böyle anlatır yılar sonra. Sürgün edilen ilk aile değillerdir; son aile de olmazlar. 1930’lu yıllarda hazırlanan onca raporda da yetkililerin planlarında da Dersim için bir ıslah planı tasarlanır veya önerilirken söz gelip hep “iskan safhasına” dayanıyordu. Kentin adı bundan 70 yıl kadar önce uzun bir zaman kesitinde “sürgünlerin başkenti” olarak anılmayı hak etmektedir. Çünkü sadece harekât dönemlerindeki zorunlu iskânlarda değil, çok öncesinde de yerlerinin değişmesi için çaba harcandığını yine belgelerden öğreniyoruz. Aslında devletin Dersim’le ilgilenmesine kadar ilki 1924’te Hakkâri’de sonuncusu 1935’te Sason’da meydana gelen irili ufaklı tam 23 ayaklanmayla boğuşması gerekmişti.

Bütün bu isyanların doğu ve güneydoğuda gerçekleşeceğini daha 1925’te Şeyh Sait İsyanı’yla fark eden ve durumun ciddiliğini kavrayan Ankara, aynı yıl Şark Islahat Planı’nı hazırladı. Planda, bölgenin Türkleştirilmesinden göçmen yerleştirilmesine kadar birbirinden tuhaf öneriler bulunuyordu. Ardından çıkarılan iskân kanunlarıyla zorunlu göç ve sürgünlerin kapısı da açıldı.-BİTTİ-

‘Çarpışmalarda çocukların ölmeleri mümkün’

HAYDAR Kang, 1938’de Hozat Kasabası, Ağzunik Köyü’nde aralarında 70 yaşındaki annesi, bir kardeşi, 3 gelinleri ve hepsi çocuk yaşta 8 yeğeninin öldürüldüğü iddiasıyla olaydan bir yıl sonra dava ve araştırma dilekçesi veriyor. Komutanların dağa çıkan asileri ele geçiremeyince köylüleri öldürmeye başladığını iddia eden Kang’ın dilekçelerine yıllar sonra Genelkurmay’dan bizzat başkan Orgeneral Nuri Yamut imzalı uzun bir cevap veriliyor. Yazıda şunlar yer alıyor: “...birliklerimizin harp hükümlerinin cari olduğu bu bölgede yapılan harekat sırasında ve çarpışmalarda dağlara kaçıp pusu kurarak askerlerimize silahla mukabelede bulunan asilerin çocuk ve ailelerini tefrik etmeleri imkansız olup; yapılan çarpışmalarda bunların da yaralanıp ölmeleri mümkün bulunduğundan...”

2 bin kişi planlandı 7 bin kişi için sürgün kararı çıktı

BELGELER arasında en ilgi çekenlerden birisi 17 Temmuz 1938’de başlayan Başbakan, bakanlar ve Genelkurmay Başkanlığı arasındaki yazışmalar. Belgeler, Başbakan Celal Bayar’ın bu trafiği titizlikle takip ettiğini yazılar üzerine  el yazısıyla notlar tuttuğunu gösteriyor. Celal Bayar, ilk başta 2 bin kişi olarak tahmin edilen sürgünlerin ağırlıkla sanayi ve maden bölgeleri olan İzmit, Karabük, Keçiborlu, Zonguldak, Fethiye, Sivas’a gönderilmesini öneriyordu.

Sanayi kentlerine iskan mahzurlu


En ilginç itirazlar ise Dahiliye Vekili Şükrü Kaya’dan geldi. İtirazları Kaya’nın bölge halkına nasıl baktığını çok iyi gösteriyordu! Kaya, Dersimliler’in endüstri ve maden mıntıkalarında iskânlarını mahzurlu bulduğunu şöyle açıklıyordu: “Bunların bu yerlerde kesif olarak iskanları iyi bir randıman vermeyecek ve kullanacak müesseler için daimi bir üzüntü, masraf ve endişe sebebi olacaktır.”

 1933’de “çok gizli” anlamında çift hilâl damgalı kararnamelerle tek tek hangi haneden hangi ailelerin nerelere sürgün edileceği  belirleniyor.  1939’a ait 2 belge sürgün edilenlerin sayısının 16 bin 500’e ulaştığını da gösteriyordu. Dersimli’nin dağlarda başlayan ve kanlı biten yolculuğu şimdi yollarda sürecekti...

HAREKATI MADALYA İLE ÖLÜMSÜZLEŞTİRDİLER

Temmuz 1938’de, yani Dersim’in bir kan gölüne çevrilmeye başlandığı sırada Ankara’da ise farklı bir telaş vardır: Harekat için madalya bastırılacaktır. Aylarca, sadece bu madalyanın basımı, dağıtımı için tm 22 ayrı yazışma yapıldığını gösteriyor devletin “gizli” belgeleri... Her manevra için olduğu gibi Dersim’deki 3. Ordu Manevra’sının hatırası için de 500 adet madalya bastırılmasına karar veriliyor. Ancak,  subaylara, gelen misafirlere derken sayı yetmiyor ve bin tane daha bastırılıyor. Sonra bir 500 tane daha bastırılmasına karar veriliyor.

Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak öyle heyecanlı ki, yazışmalardan birisinde madalyaların özel kutularında ve tayyare ile gönderilmesini bile talep ediyor...

DİPNOT:

4 gündür yayınladığımız Dersim Katliamı dizisinde yayınlanan belgeler Başbakanlık Devlet Arşivleri’nin henüz kamuya açtığı, daha önce hiç bir gazeteci ya da araştırmacının görmediği belgelere dayanılarak kaleme alındı. Dizi, daha önce hiç bilinmeyen yeni bilgiler aktaran ve kimisi ispatlanamamış iddiaları resmi belgelerle ilk defa doğrulayan bir çalışmadır.

Star