Ölüm hak miras helal... Doç. Dr. Nihat Tosun'dan "İslam Miras Hukuku Notları"

Uşak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Nihat Tosun tarafından kaleme alınan eser, yalnızca teorik bir hukuk metni olmanın ötesine geçerek, insan doğasının mülkiyetle olan çetrefilli ilişkisine Kuran ve Sünnet ışığında masaya yatırılıyor.

Doç. Dr. Nihat Tosun'un kitaba ilişkin yazısı şu şekilde:

Miras Hukuku, evrensel İslam nizamının düzenlediği en temel sosyal konularının başında gelmektedir. Mülkün gerçek sahibi olan Allah Teâlâ’nın mülkü üzerinde tasarrufu ve emridir. Diğer yandan Müslümanın meşru ve helal şekilde mala ve sermayeye ulaşmasının sebeplerindendir. Yaygın deyimle “ölüm hak, miras helaldir.”

İnsan haklarını düzenlemek temel gayesi ile gelen İslam nizamı, bu bağlamda insanın malı ile ilgili hukuki düzenlemeleri de tamamlamıştır. Bu düzenlemeler yaşam halinde ki durumları da öldükten sonraki halleri de içermektedir. İslam Miras Hukukunda kişinin ölümünden sonra geride bıraktığı terikenin vârisler arasındaki paylaşımına miras taksimi denilmektedir.

İnsan olarak büyük-küçük, kadın-erkek her nefis için ölüm mukadderdir. Kur’ân-ı Kerîm’in ifadesiyle: “Her nefis ölümü tadıcıdır. Ve şüphe yok sizlere (yapıp ettiklerinizin karşılığı) ecirleriniz Kıyamet gününde ödenecektir”. (Âli İmran Suresi, 185) Ölüm sonrasında insanlar arasında miras ve mirasçılık hususu söz konusudur. Yaygın deyimle, ölüm hak, miras helaldir.

Ölümden sonra ölen kişinin malının paylaşımı olan Miras olayı her toplumu ve her insanı ilgilendirdiğinden, ölenin malının paylaşımı ile ilgili problemler ve anlaşmazlıklarda her zaman var ola gelmiş bir hadisedir. Müslüman olan ülkemizde ve toplumumuzda da miras meselesi ve mirasla ilgili problemler de her zaman var olagelen bir vakıadır. Miras taksiminin söz konusunun olduğu her ortamda mirasçılar arasında ihtilaf ve çekişmenin eksik olmadığı görülmektedir. Aralarında miras meselesi olup ta ihtilafa düşmeyen, kırgın ve dargın hale gelmeyen aileler ve akrabalar nerdeyse yok gibidir.

Alemlere rahmet olarak gönderilen İslam dininin temel hedefi ve gayesi de, dini hususların yanında dünyevi ilişkilerin hikâyesini ve durumunu haber vermek, insanlar arasında ihtilaf konusu olacak problemleri hak ve adalet üzere çözmek ve açıklamaktır. Bu çerçevede aile hukuku, ticaret, ceza hukuku, kamu hukuku vb. diğer sosyal alanlarda olduğu gibi miras ile ilgili konuların hukuki boyutunu düzenlemeyi de esas almıştır. İnsanların mal- mülk edinme yollarından birisi olan miras düzenlemesini insanların insafına, nefsani duygularına ve bencil isteklerine bırakmayıp ayeti kerimelerin ve sünneti saniyenin yol göstericiliğinde düzenlemeye tabi tuttuğu görülmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı zanneder.” (Kıyamet Suresi, 75/36)

Temel hedef olarak insan odaklı ve onun dünya hayatındaki yol haritasını göstermek, ahiret hayatını haber vermek için gönderilmiş olan İslam dini, kadın-erkek, büyük-küçük aile fertlerinin karşılıklı hak ve sorumluluklarını belirlemiştir. Bu bağlamda aile fertleri arasında cereyan eden miras sistemini ve bu yolla aile fertleri için tahakkuk eden hakları ve sorumlulukları da vahyin ışığında belirlemiştir.

Diğer dini ve dünyevi meselelerde olduğu gibi, mülk edinme yollarından birisi olan miras yolu ile mülk edinmeyi de bir sisteme bağlamıştır. Bu sisteme göre miras yoluyla mal mülk edinme, hak ve sorumluluk sahibi olma şekli ve yöntemi “Edille-i Şer’iyye” diye ifade edilen İslami kaynaklardan Kur’ân-ı Kerîm ayetleri ve Hz. Peygamber’in hadisleri doğrultusunda tayin ve tespit ettiği görülmektedir.

Bu konuda nazil olan ayetlerde Allah Teâlâ her mirasçının hissesini, kimin kime mirasçı olacağını, mirasçı olmanın şartlarını ve hangi durumda Ashab-ı farz, asabe ve Zevi’l-Erham konumunda ve derecesinde mirasçı olacağını belirlemiştir. Miras taksiminde büyük-küçük, kadın-erkek her mirasçının hakkı öz bir şekilde Nisa suresi, 11, 12 ve 176. Ayetlerde açıklamıştır.

Miras ayetlerinde bildirilen miras ile ilgili hükümler (fe-ra-iz ilmi) olarak ifade edilmiştir. Feraiz ilmi dini kaynaklarda de şer’î ilimlerin yarısı kabul edilen kadri yüce bir ilim dalı olarak bildirilmiştir. Bu ilmin Ku’anı Kerim gibi öğrenilmesi ve öğretilmesi tavsiye edilmiştir. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Kur’ân’ı öğrenin ve onu insanlara öğretin. Feraiz ilmini öğrenin ve onu insanlara öğretin. Ben vefat edecek bir kişiyim, muhakkak ki bu ilim yok olacak ve fitneler çıkacaktır. Öyle ki, iki kişi miras hakkında ihtilafa düşeceklerde aralarını ayıracak kimse bulamayacaklardır”. (Ebu Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Ensari el-Kurtubî, “el-Câmiu li-Ahkâmi’l-Kur’ân”, el-Mektebetü’l Arabiyye, Kahire 1976, c. 5, s. 55)

Bu derlememizle Uşak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğrencilerimiz başta olmak üzere ilgi duyan Müslümanların İslam Miras Hukuku hakkında bilgi edinmelerini sağlamak, bu husustaki bilgilerini tazelemek ve sorumluluklarını hatırlatmak istenmiştir.

Diğer yandan toplumumuzda yaygın olarak uygulanan, medeniyetimizle, İslam’la ve Müslümanlarla alakası olmayan ithal malı veya beşer ürünü miras düzenlemelerinin yanında, Allah ve Resulü’nün haber verdiği İslam medeniyetinin ve İslam Miras Hukuku’nun mahiyeti, ölen kişinin mal ve mülkünün vârislerine intikalindeki mal taksim şekli ve usulü hakkında bilgilendirilmek öngörülmüştür.

Hayır ve güzelliklere vesile olması ümit ve temennisi ile...

Doç. Dr. Nihat TOSUN