Kuran'daki sanat ve güzellik terimleri

İslam Medeniyeti'nin sinema sanatıyla ilgili çalışmalar hızla artıyor ve üretilen filmler yalnız Doğu'da değil Batı dünyasında da ilgi görüyor. Ancak bu konuda özellikle Türkçe'de kaleme alınmış eser yok gibi. Züheyr Mansur El Mezidi'nin  Mana yayınları tarafından Türkçe'ye kazandırılan eseri "Kur’an Kıssalarında Sinematik Özellikler" bu alandaki boşluğun doldurulmasına yönelik önemli adım oldu.

Yirmi yıla yakın süredir basın-yayın dünyasının içinde olduğunu ama İslam sanatı üzerine yazılan tüm eserleri okuduğu halde onlarda aradığını bulamadığını belirten Kuveytli düşünür Züheyr Mansur el Mezidi, "Gerek İngiliz basın heyetindeki senaryo yazma alanındaki çalışmalarımız, gerekse Arap kanallarındaki çalışmalarımız ve araştırmalarımız sonucunda Kur’an-ı Kerim’in içerdiği eşsiz metodun kimse tarafından bilinmediği sonucuna vardık. Birinin bu eşsiz metodu ortaya koyması ve kurallarını açıklaması gerekiyordu. Elinizdeki bu çalışma bu alanda gerçekleştirilmiş cüz’i bir çabadır. Kur’an’daki bazı sahneler için belli bir kural belirleyemedim. Çünkü söz konusu bölümler bu günkü sanatımızdan daha ileri boyutlarda. Belki benden sonra gelecek olan ve "İslamî" sıfatla bu sanatı icra eden sinema yönetmenleri başlangıç niteliğinde kaleme aldığımız bu çalışmayı TV yapımcıları, fotoğrafçılar ve sinema üreticileri için bir başvuru kaynağı olacak şekilde tamamlarlar" diyerek kitabın yazılış sebebini izah ediyor.

Sinemacılara İslam inançları dairesinde tasavvur oluşumu konusuna açılımlar getiren ve örneklemeler sunan Kitap üç ana bölümden oluşuyor. Müslüman Sanatçıda tasavvur oluşumu adlı ilk bölümün alt başlıklarında idrak, tasavvur, inancın tasavvur oluşumuna etkileri, tasavvur oluşturma mekanizmaları, güzelliğin yeni formu ve icrası konularına değiniliyor.

Kur'an Kıssalarında Kamera Hareketi, adlı ikinci bölümde, bir sahneden başka sahneye geçiş, haberin verilişi, zaman, kesitleri, kurgu, ritim, denge, hatarlatma (flashback), Kuran'da kadın, sahne hazırlama ve senayo oluşturma gibi konular yer alıyor.

İslam'da güzellik kavramı üzerine adlı üçüncü bölümde ise, sanatın halk için mi, seçkinler için mi olduğu kavramının yanı sıra güzellik algısındaki azalar ve güzelliğin mertebeleri konusu inceleniyor.

Biz sizlere göz kirası olarak kitabın birinci bölümünden Kuran'da sanat ve güzellikle ilgili terimlerin incelendiği metni seçtik.... Konuyla ilgilenenler fazlasını kitapta bulabilirler...

Kur'an-ı Kerim'de Sanat ve Güzellikle İlgili Terimler

Konuya İslam medeniyetinde güzelliğin standartlarıyla başladık. Tarihi ve İslam medeniyeti kapsamındaki bazı sanatları inceledik. (Hat, mimari, resim vs.) Sonunda bu medeniyeti besleyen pınara, yani Kur'an-ı Kerim ve sahih sünnete müracaat ederek güzellikle doğrudan alakalı kelimeleri araştırmaya başladık ve şu kelimeleri tespit ettik: Güzellik, süs, nimet, lezzet, eğlenme, meta, tat.

a) Güzellik

"Güzel" sıfatının Allah'ın (c.c) kitabında eşyaların sıfatı olmaktan daha çok, bazı fiillerin sıfatı olarak kullanıldığını fark ettik. Allah (c.c) onu sabır, vazgeçme, bağışlama gibi fiilleri nitelerken kullanıyor. Bu fiillerin oldukça fazla miktarda olduğunu fark ettik. Aşağıda bu ayetlerin bazılarını veriyoruz:

"...Nefisleriniz sizi aldatmış, bir işe sevk etmiş." dedi "Artık bir sabrı cemü! (güzel bir sabır)... Allah'tır ancak yardımına sığınılacak olan..." (Yusuf 18)

"...Ve elbette saat mutlaka gelecek. Şimdi sen sabrı cemil (güzel bir sabır ) ile muamele et..." (Hicr 85)

"...Haydi geliniz sizi donatayım ve güzellikle bırakıp salıvereyim..." (Ahzab 28) "O halde sabrı cemü. ile sabret" (Mearic 5) " Başkalarınm söylediklerine sabret ve onlardan güzel bir ayrılma tarzı ile ayni" (Müzemmil 10) "Güzellik" ise sözlükte; husn/hoş, iyi anlamlarına gelir.

"Akşamlan getirir sabahları götürürken onlarda sizin için bir güzellik(cemal) vardır." (Nahl 6) (Eki 'e bak)

b) Ziynet (Süs)

Kur'an üzerinde yaptığımız çalışmalar sırasında "süs" (ziynet) lafzının istenen, sevilen veya hoşa gitmeyen şeylerle bağlantılı olarak kullanıldığını gördük. Aşağıdaki ayetlerde olduğu gibi:

"Fakat onların kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yaptıklarını güzel/süslü gösterdi" (En'am 43)

"O zaman şeytan onlara amellerini süslü göstermiş ve "bugün size galip gelecek yok" demişti" (Enfal 48)

"Böylece bütün ümmetlere amellerini süsledik. Dönecekleri yer yine Rableridir..." (En'am 108) "...Ancak Allah size imanı sevdirdi ve onu kalp-lerinizde süsledi" (Hucurat 7) "Üzerlerindeki göğe bakmıyorlar mı? Biz onu nasıl bina ettik ve nasd süsledik? Onun hiçbir çatlağı yok." (Kaf 6)

"Kadınlara ve oğullara olan tutku insanlara süslü ve çekici gösterildi.." (Âli İmran 14) "... Hayır! İnkâr edenlere kendi hileli düzenleri süslü gösterilmiştir ve onlar yoldan alıkonulmuştur..." (Ra'd 33)

"De ki Allah'ın kulları için çıkardığı süsleri ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır?" (Â'raf-32)

"Şüphesiz yeryüzü üzerindekileri ona bir süs kıldık. Onların hangisinin daha güzel davranışta bulunduğunu sınayalım diye..." (Kehf 7)

"Dünya hayatının süslerini isteyerek gözlerini onlardan kaydırma." (Kehf 46) "Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun. tutkulu bir oyalama, bir süs..." (Hadid 20)

"Ey Âdemoğulları! Her mescit yanında süslerinizi takının..." (Â'raf 31)

"Böylece kendi ihtişamlı süsü içinde kavminin karşısına çıktı..." (Kasas 79) > Süsün sözlük anlamı, "kendisi ile süslenilen"dir.

Tefsirde süs, aşağıdaki anlamlarda gelmektedir:

Şehvetlere duyulan arzu, kadın, evlat, kantar kantar altın-gümüş, sığırlar, mal arzusu, temiz rızıklar, gökyüzündeki bulutlar, dünya hayatına ait gururlanma, oyalanma ve eğlenme ile birlikte kullanılır.

Süs, şu fiilleri nitelemek için de kullanılır: Şeytanın insanlara bâtılı sevdirmesi, ayıplar, kötü ameller, iman sevgisi ve kalplerde onun süslenmesi.

c) Lezzet

"Lezzet" kelimesi, Kur'an'da yiyecekler, içecekler ya da cennette gözlerin gördüğü şeyler için kullanılır:

"... Kaynaktan doldurulmuş kadehlerle çevrelerinde dolaşılır. Bembeyaz, içenlere lezzet veren bir içki.." (Saffat46)

"İçenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar..." (Muhammed 15)

"Orada nefislerin arzu ettiği ve gözlerin lezzet aldığı her şey var..." (Zuhruf 71)

d) Meta

Sözlükte "meta" kelimesinin anlamı: Mal ve menfaattir. Gariptir ki, meta kelimesi iki zıt anlamda kullanılır: İyilik ve güzellik metaı, inkâr metaı. Peki, güzellik anlamına gelen bir kelime nasıl olur da inkâr anlamında da kullanılabilir?

Kur'an'dan okuyalım:

"Hayır, ben onları ve atalarını kendilerine hak ve açıklayan bir elçi gelinceye kadar metalandırdım- yaşattım." (Zuhruf 29)

"... Ancak onları ve atalarını sen meta verip yararlandırdın, öyle kl senin zikrini unuttular ve böylece yıkıma uğrayan bir kavim oldular." (Furkan 18)

"Sakın onlardan bazılarını metalandırdığımız şeye gözünü dikme, onlara karşı hüzne kapılma.." (Hicr88)

"...Onlar iman ettikleri zaman onlardan dünya hayatında aşağılayıcı azabı kaldırdık ve onları belli bir zamana kadar metalandvdık." (Yunus 98)

"...İnkâr edeni de az bir süre metalandırır, sonra onu ateşin azabma uğratırım..." (Bakara 126)

"...Sonra O'na tevbe edin. O da sizi adı konulmuş bir vakte kadar güzel bir meta ile metalandırsın ve..." (Hud 3) "

...İnkâr edenler ise. metalanırlar ve hayvanların yemesi gibi yerler..." (Muhammed 12) "...De ki İnkârınla biraz metalan, çünkü sen ateşin halkındansın." (Zümer 8)

"...Rabbimiz! Kimimiz kimimizden metalandı ve bizim için tesbit ettiğin süreye ulaştık..." (En'am 128)

Öyleyse onlardan hangi şeyle (veya ne kadar) metalandıysanız onlara ücretlerini/mehirlerini tespit edildiği miktarıyla ödeyin..." (Nisa 24)

"...Kiminiz kiminize düşman olarak inin, sizin için yeryüzünde belli bir vakte kadar bir yerleşim ve meta vardır..." (Bakara 36)

(Haber 7)

Kitapla ilgili teknik bilgileri ve intente üzerinden sipariş şartlarını görmek için bu linki kullanabilirsiniz