Bir akıl hastanesi, bir imparatorluk: Çehov'un "Altıncı Koğuş"u!

Altıncı Koğuş, ilk kez 1892'de dönemin önemli dergilerinden Russkaya Mısl'ın kasım sayısında yayımlandı. Aradan bir buçuk asırdan fazla zaman geçmesine rağmen kitap, gücünü ve güncelliğini hâlâ koruyor; Türkiye'de de farklı yayınevlerinin listelerinde yerini almaya devam ediyor.
Altıncı Koğuş, tempolu bir olay örgüsünden çok, diyaloglar üzerinden ilerleyen, stoacı felsefeden nihilizme uzanan tartışmalarla örülü yoğun bir metin. Bu yüzden kesinlikle hızlı bir okuma değil, üzerine düşünülmesi gereken, zaman zaman durup yeniden okunması gereken bir metin.
Bir doktorun yazdığı, bir hekimin anlattığı hikâye
Çehov'u diğer 19. yüzyıl Rus yazarlarından ayıran en önemli özelliklerden biri, aynı zamanda bir hekim olması. Moskova'da tıp eğitimi alan ve 1884'te doktor unvanını kazanan yazar, yazarlık kariyeri boyunca hekimliğini hiç bırakmadı; hatta kendisi bu iki mesleği "karım ve metresim" benzetmesiyle tanımlamıştı. Bu tıbbi bakış açısı, Altıncı Koğuş'ta da açıkça hissediliyor: Roman, bir akıl hastanesini konu edinirken hastalığı, sağlığı ve "normal" olmayı klinik bir soğukkanlılıkla ama derin bir insani duyarlılıkla ele alıyor.
Eserin arka planında yazarın hayatındaki kritik bir dönüm noktası yatıyor. Çehov, 1890 yılında Sibirya'nın en ucundaki Sahalin Adası'na, o dönem Rus İmparatorluğu'nun sürgün ve ceza kolonisi olarak kullandığı bölgeye zorlu bir yolculuğa çıkmış, orada aylarca tutuklu ve sürgünlerle görüşmeler yapmıştı. Adada tanık olduğu keyfi cezalandırmalar, kötü yaşam koşulları ve sistemli ihmal, yazarın döndükten sonra kaleme aldığı eserlere koyu bir gölge düşürdü. Altıncı Koğuş da büyük ölçüde bu gezinin ardından, yazarın devlet kurumlarındaki keyfiliğe ve ilgisizliğe duyduğu öfkenin bir yansıması olarak doğdu.
Taşra hastanesinde iki adamın çatışması
(Bu bölümden itibaren romanın kurgusuna dair ayrıntılar yer alıyor.)
Hikâye, adını taşra hastanesinin akıl hastalarının tutulduğu koğuştan alıyor. Merkezinde iki karakter var: Hastanenin başhekimi Andrey Yefimiç Ragin ve koğuşun sakinlerinden, bir zamanlar eğitimli ve konumu iyi bir memur olan İvan Dmitriç. Doktor Ragin, göreve başladığında hastanenin içler acısı durumunu, personelin hastalara uyguladığı kaba muameleyi görür ama bunu değiştirmek için hiçbir adım atmaz; bunun yerine felsefi bir kayıtsızlığa, acı çekmenin kaçınılmaz olduğu ve dış koşulların insanın iç huzurunu bozmaması gerektiği yönünde bir düşünceye sığınır.
İvan Dmitriç ise tam tersi bir tutum sergiler: Maruz kaldığı haksızlığa, koğuştaki dayak ve kötü muameleye açıkça isyan eder, adaletsizliği yüksek sesle dile getirir. Doktor, zamanla bu hastasının zekâsına ve fikirlerine ilgi duymaya, onunla uzun felsefi sohbetlere girmeye başlar. Ama bu yakınlaşma, hastane çevresinde doktorun akıl sağlığından şüphe edilmesine yol açar — ve roman, izleyen sayfalarda Ragin'in de aynı koğuşun bir sakinine dönüşme sürecini acımasız bir netlikle anlatır.
Çehov burada, "delilik" ile "akıl sağlığı" arasındaki sınırın ne kadar keyfi çizildiğini, bu sınırı çizenin de aslında iktidar ve konum olduğunu gösteriyor. Koğuşun dışındaki "sağlıklı" insanlar ile içerideki "deliler" arasındaki fark, çoğu zaman sadece kimin karar verme yetkisine sahip olduğuyla ilgili hale geliyor.
Neden hâlâ güncel
Altıncı Koğuş'u bugün de etkileyici kılan şey, sadece 19. yüzyıl Rusyası'na dair bir belge olması değil; kapatılma, ötekileştirme ve kurumsal ilgisizlik gibi meselelerin evrensel ve zamansız doğası. Akıl hastaneleri, bakımevleri ya da benzeri kurumlarda bugün de karşılaşılabilecek ihmal ve kötü muamele örnekleri, kitabın neden hâlâ "güncel" bulunduğunu açıklıyor.
Çehov, 1904'te 44 yaşında veremden hayatını kaybetti; kısa yaşamına rağmen modern öykücülüğün ve tiyatronun temellerini atan eserler bıraktı. Altıncı Koğuş, bu mirasın en yoğun, en rahatsız edici ama bir o kadar da gerekli parçalarından biri olmaya devam ediyor.

Kitapta etkisinden çıkamadığım çokça bölüm var fakat bazılarını buraya yazmak istiyorum.

"Tıpkı bir hapishanede ortak bir felaketle birbirine bağlı olan insanlar bir arada olduklarında kendilerini nasıl daha rahat hissederlerse hayatta da analiz etmeye ve sentezlemeye yatkın olan insanlar bir araya geldiklerinde, onurlu ve özgür düşüncelerin birbirlerine aktararak vakit geçirdiklerinde bu tuzağın farkına varmazlar. Bu durumdan akıl, yeri doldurulamaz bir zevk kaynağıdır.”

“İnsanı bu yüksek neredeyse Tanrısal aklıyla yoktan var etmeye ve sanki alay edercesine tekrar çamura dönüştürmeye gerek var mıydı?”

“Zararlı bir işe hizmet ediyorum ve aldattığım insanlar için aylık alıyorum. Namuslu değilim ama ben tek başıma bir hiçim, kaçınılmaz olan sosyal kötülüğün küçük bir parçasıyım sadece. Namuslu olmamın suçlusu ben değilim, zaman. İki yüzyıl sonra doğsaydım bambaşka biri olabilirdim.”