Dersaadet 100 yıl sonra Türkçe’de!

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş.  adına Ömer Faruk Şerifoğlu’nun yayına hazırladığı ve Adolphe Thalasso’nun kayıp yaşam öyküsünü de eklediği kitabı, Fransızca’dan Türkçe ve İngilizce’ye Öykü Terzioğlu ve Fatma Doğuş Özdemir çevirmiş.

Venedik kökenli İstanbullu bir Levanten olan Adolphe Thalasso, 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında İstanbul kentinin sanat ve kültür yaşamına birinci elden tanık olmuş ve ilk önemli sergilerin eleştirel tutanağını gerçekleştirmiş bir kişidir. 1870’lerden itibaren 1919’da ölümüne kadar İstanbul ve Paris arasında gidip-gelmeli bir hayat yaşamış olan Adolphe Thalasso, yaşamının sonuna kadar, kendisini doğum yeri olan İstanbul’a ait hissetmiştir. Nitekim, edebi eserleri dışındaki bütün eserleri Osmanlı’da resim, müzik ve tiyatro konuları üzerinedir. Osmanlı resim sanatı ve tiyatrosu üzerine yaptığı araştırmalar bugün bile konu ile ilgilenenler için temel kaynaklar olarak kabul edilmektedir.

Victor Hugo’dan Sarah Bernhardt’a, Namık Kemal’den Abdülmecid Efendi’ye, Paris ve İstanbul’daki sanat çevrelerinden önemli dostluklar edinmiş, bohem yaşamıyla hep ilgi görmüş, ama iki tarafta da bir “yabancı” olarak tanınmıştır. Nitekim Türkiye’deki birçok yayında “Fransız yazar” olarak tanımlanmıştır. 

Thalasso’nun sahibi ve yayın yönetmeni olarak, 1885-1886’da La Revue Orientale adıyla yayımladığı, Ebuzziya Tevfik, Namık Kemal, Recaizade Ekrem ve Rıza Tevfik’in da yazarlarından olduğu sanat ve edebiyat dergisi dönemin İstanbul’unun entelektüel ortamını neredeyse birebir aktarmaktadır. 1905’ten itibaren Paris’te çıkardığı L’Art et les Artistes dergisi ise dünya sanat ortamına hitap etse de başta İstanbul olmak üzere Osmanlı coğrafyasından sanat haberleri vermeye özen gösterir. Nitekim 1901-1902 İstanbul Sergilerine dair ilk kapsamlı yayında bu dergide çıkmıştır.

Thalasso’nun hemen hepsini Fransızca olarak yazdığı kitapları arasında özellikle iki kayda değer: 1908 tarihli Der i Seadet ou Stamboul: Porte du Bonheur [Dersaadet: Saadet Kapısı İstanbul] ve üzerinde baskı tarihi bulunmayan, ancak 1910’da yayımlanan L’Art Otoman [Osmanlı Sanatı]. Türkiye’de resim sanatına dair ilk kaynaklardan biri olan Osmanlı Sanatı, geçen yıl Kültür A.Ş. tarafından yayımlanmıştı.

Adolphe Thalasso’nun yazıp, Osmanlı Saray Ressamı “Ressam-ı Hazret-i Şehriyari” Fausto Zonaro’nun resimlediği Dersaadet, 1908’de Paris’te J. Dumoulin tarafından çok özel olarak sadece 300 adet basılmış ve tamamı numaralanmıştır. İstanbul üzerine bir anıt denebilecek güzellikteki kitapta Thalasso’nun metnine Zonaro’nun 49 resmi eşlik etmektedir. 1’den 300’e kadar numaralanan kitabın 42 nüshası Japon kağıdına, geri kalanı ise velin kağıda basılmıştır. Japon kağıdına basılan nüshalardan ilk 12 numaralı kitaba ayrıca birer tane suluboya orijinal resim eklenmiştir. Son yıllarda birkaç kez müzayede görülen ve büyük rakamlara satılan Dersaadet’in 1908’deki ilk baskısından 10 kadar nüshanın halen İstanbul’da olduğu tahmin edilmektedir.

Toplam yirmi kadar deneme metninden oluşan kitap, “Şehir ve Yaşam”, “Kadın” ve “Aşk” başlıklarıyla üç bölüme ayrılmıştır. Şehir ve Yaşam: Gündoğumunda İstanbul, Sabah Namazı, Balıkçılar, Ramazan Gecesi, Tulumbacılar, Arzuhalciler, Bayram. Kadın: Sandal, Geceler, Hamam, Çingeneler, Kız Kulesi, Keyif, İlkbahar Bayramı (Nevruz). Aşk: Yalnızlık, Ayşe, Haşiş’in Rüyası, Mezarlıklar, Şeytan Dudu, Terk Edilme, Nargilenin Şarkısı.