Mekke’de başlayan yolculuk, Medine’de ayrı bir boyuta taşınır. Hacı, Mescid-i Nebevî’nin huzurunda, Ravza-i Mutahhara’nın muhabbet ikliminde, Kubâ’nın takva kokan başlangıcında, Cennetü’l-Bakī‘ kabristanının faniliği hatırlatan sessizliğinde Peygamberimizin inşa ettiği medeniyetin ruhunu tanımaya çalışır.

Medine, huzurun ve muhabbetin şehri olduğu kadar fedakârlığın, sabrın, şehadetin ve büyük imtihanların da şehridir. Bu toprakların her karışında bir hatıra, her vadisinde bir ders, her taşında bir emanet saklıdır. Mescid-i Nebevî’de kardeşliğin nasıl kurulduğu görülür; Bedir’de o kardeşliğin nasıl korunduğu. Ravza’da muhabbet hissedilir; Uhud’da o muhabbet uğruna ödenen bedel. Kubâ’da temiz başlangıçlar öğrenilir; Hendek’te zorluklar karşısında sabırla direnişin nasıl kuşanıldığı.

Hacı, Medine’nin duraklarında ilerledikçe tarihin içinde yürüdüğünü daha derinden hisseder. Çöl rüzgârları aynı rüzgârlardır. Ufuk aynı ufuk. Gökyüzü aynı gökyüzü. Değişen yalnız zamandır. Bir vakit bu vadilerde sahabenin ayak sesleri yankılanmış, dualar yükselmiş, gözyaşları dökülmüş, canlar feda edilmiştir. İman uğruna verilen mücadeleler, asırları aşan bir mirasa dönüşmüştür.

Bu yazımızda Bedir’in iman ve teslimiyet dersine, Uhud’un vefa ve imtihan hatırasına, Hendek’in sabır ve tedbir ruhuna birlikte şahit olacağız. Medine’den ayrılırken Ravza’ya bırakılan son selamın kalpte açtığı mahcubiyeti ve hüznü de yeniden düşüneceğiz.

Medine-i Münevvere, hacı için yalnız ziyaret edilen bir şehir olarak kalmaz; imanın hayata, muhabbetin ahlaka, sünnetin davranışa nasıl dönüştüğünü gösteren büyük bir mektebe dönüşür. Bu mektebin ilk büyük derslerinden biri, hiç şüphesiz Bedir’dir.

BEDİR: İMAN, DUA VE NUSRET MEYDANI

Medine denilince Bedir kuyularına gitmeden olmaz. Mekke-i Mükerreme ile Medine-i Münevvere arasında, kuyularıyla bilinen mühim bir mevkiidir Bedir. Çölün ortasında suyun, bekleyişin, duanın ve kaderin buluştuğu yer…

Sade bir vadi.

Birkaç kuyu.

Kızgın kumlar.

Sessiz dağlar.

O sessizliğin ardında ümmetin tarihini değiştiren büyük bir iman şehadeti saklıdır.

Hicretin ikinci yılıydı. Ramazan ayı. Müslümanlar sayıca az, imkân bakımından sınırlı, zahirî güç bakımından zayıftı. Medine’den çıkan bu küçük toplulukta muhacirler vardı, ensar vardı. Yüreklerinde iman, dillerinde dua, adımlarında teslimiyet… Karşılarında ise Mekke’den gelen kalabalık ve donanımlı bir müşrik ordusu.

Bedir, işte o gün sayıların ötesinde bir hakikati gösterdi: Zafer yalnız çoklukla gelmez. Zafer; imanla, sebatla, teslimiyetle, dua ile, disiplinle ve Allah’ın yardımıyla gelir.

Bedir kuyuları, savaşın yalnız cesaretle yürütülmediğini de hatırlatır. Akıl gerekir. Tedbir gerekir. İstişare gerekir. Peygamberimiz sahabenin görüşlerine değer verdi, imkânları en doğru şekilde değerlendirdi, mevziyi hikmetle belirledi. Dua etti, tedbiri ihmal etmedi. Rabbine yöneldi, vazifesini eksik bırakmadı.

Mümin için Bedir’in en büyük derslerinden biri budur: Tevekkül, tedbiri terk etmek değildir. Dua ile strateji, iman ile hazırlık, cesaret ile disiplin birlikte yürür.

Ordular karşı karşıya geldiğinde Bedir vadisine ağır bir sessizlik çöktü. Bir yanda az sayıdaki müminler. Bir yanda çokluğuna güvenen müşrikler. Zahirde güç dengesi belliydi ve fakat hakikat, her zaman zahire sığmazdı.

Peygamberimiz ellerini semaya kaldırdı. Bütün varlığıyla Rabbine yöneldi, niyazda bulundu. Öyle bir dua, öyle bir niyaz ki mübarek omuzlarındaki ridâsı yere düştü. Hazreti Ebubekir onu tekrar omuzlarına koydu. O an, yalnız bir savaşın değil; teslimiyetin, kulluğun ve tevekkülün de en derin tecellilerinden biriydi.

Peygamberimizin dilinden yükselen niyaz, Bedir'in ruhunu özetliyordu:

“Allâh’ım! Bu topluluğu mağlup edersen yeryüzünde sana ibadet eden olmaz. Allâh’ım! Bize verdiğin va’di yerine getir.”

Bu dua, yalnız yardım isteyen bir komutanın duası değildi. Hakikatin yaşaması, tevhidin ayakta kalması, insanlığın vahiy ile buluşması için yükselen bir yakarıştı. Semaya açılan o eller, ümmetin geleceği için açılmıştı.

Ardından ilahî yardım müjdesi geldi. Müminlerin imdadına meleklerin gönderildiğini haber veren ilahî hitap, Bedir’in yalnız bir savaş alanı olmadığını gösterdi. Orası, duanın semaya yükseldiği, ilahî yardımın yeryüzüne indiği bir iman meydanıydı. Müminlerin kalbine cesaret veren o ilahî müjde şöyle yankılandı:

“Hani Rabbinizden yardım istiyordunuz da O size, ‘Ben size peş peşe gelen binlik kuvvetlerle yardım edeceğim.’ diye cevap vermişti.” (Enfâl, 8/9)

Bedir, hak ile batıl arasındaki ilk büyük yüzleşmelerden biridir. Orada sahabe, Peygamberimizin yanında durmanın bedel istediğini gördü. Korkuya rağmen sebat, azlığa rağmen cesaret, imkânsızlığa rağmen teslimiyet… Bedir ehli, sadakatin, fedakârlığın ve davaya adanmışlığın sembolü oldu. Onlar yalnız bir savaşa katılmadılar; ümmetin tarihine imanla yazılmış bir şahitlik bıraktılar.

O gün müşrikler mağlup oldu. Çokluklarına güvendiler, fakat çokluk yetmedi. Müslümanlar ise azdı; fakat imanları diri, safları sağlam, duaları samimiydi. Bedir’in sonunda on dört mümin şehadet mertebesine yükseldi. Şehitlerin kanı, İslam tarihinin ilk büyük zaferine mühür oldu.

Bedir’in dersi, hacdan dönen kişi için bugün de canlıdır. Hayatta hak ile batılın, adalet ile zulmün, emanet ile ihanetin karşı karşıya geldiği nice Bedir anı vardır. Mümin böyle anlarda seyirci kalamaz. Susarak da taraf olunur bazen. Geri durarak da. Görmezden gelerek de.

Hakkın yanında durmak…

Mazluma omuz vermek…

Zulme karşı tavır almak…

İmkânını hayır için seferber etmek…

Bunların her biri Bedir şuurunun bugüne taşınmış hâlidir.

Tarih boyunca Bedir’in ruhu, farklı zamanlarda ve farklı coğrafyalarda tekrar tekrar tecelli eder. Çanakkale’de imanla yoğrulmuş bir millet, kendisinden kat kat üstün görünen orduların karşısında aynı teslimiyet ve aynı sebatla durdu. Siperlerde yükselen dualar, şehadeti göze alan yiğitler ve vatanı emanet bilen gönüller, Bedir’in asırlar sonra yeniden okunmuş bir sayfası gibiydi. Maddî güç hesaplarının ötesinde bir ruh vardı orada. Çanakkale, Bedir’in Anadolu’daki yankılarından biri olarak hafızalara kazındı.

Bugün Gazze’ye bakıldığında da benzer bir iman ve direniş manzarası görülüyor. Dünyanın en ağır kuşatmalarından biri altında bulunan inanmış ve adanmış yürekler, bütün imkânsızlıklara rağmen sabırla, vakarla ve kararlılıkla mücadelelerini sürdürüyor. Yıkılan evlerin, enkaza dönen mahallelerin ve kaybedilen canların arasında sönmeyen bir teslimiyet ışığı yanıyor. Tıpkı Bedir’de olduğu gibi sayıların, silahların ve görünürdeki güç dengelerinin her şeyi belirlemediğini hatırlatan şerefli bir duruş sergileniyor.

Elbette her dönemin şartları farklıdır; Bedir de Çanakkale de Gazze de kendi tarihî bağlamı içinde değerlendirilmelidir ve fakat üçünü buluşturan ortak bir hakikat vardır: Hak bildiği yolda sebat etmek, zulüm karşısında vakarı korumak, bütün tedbirleri aldıktan sonra Allah’a yönelmek ve umudu asla kaybetmemek. İşte Bedir şuuru budur. Çağlar değişse de iman, dua, sabır ve nusret arasındaki bağ değişmez.

Bedir hacıya şunu da öğretir: Az olmak mazeret değildir. İmkânın sınırlı olması, gayreti terk ettirmez. Bir avuç samimi insan, Allah’ın izniyle tarihin akışını değiştirebilir. Bir öğretmen, bir aile, bir okul, bir vakıf, bir iyilik halkası, bir doğru söz, bir samimi duruş… Bazen küçük görünen gayretler, büyük rahmetlere kapı açar.

Medine’den dönen hacı, Bedir’i yalnız tarihî bir savaş olarak hatırlamamalıdır. Bedir, her çağda müminin kalbine sorular sorar: Hakkın yanında ne kadar duruyorsun? Zor zamanlarda sadakatin ne kadar diri? Duan tedbirle birleşiyor mu? İmkânlarını adaletin, merhametin ve hakikatin hizmetine sunabiliyor musun?

Bedir, imanın cesaretle, duanın tedbirle, muhabbetin sadakatle tamamlandığı büyük bir mekteptir.

UHUD: SADAKATİN, İMTİHANIN VE VEFA DUYGUSUNUN DAĞI

Medine’de ziyaret edilen en anlamlı mekânlardan biridir Uhud.

Medine-i Münevvere’yi kuzeyden kuşatan vakur bir dağ. Mescid-i Nebevî’ye birkaç kilometre mesafede, tek başına duran, kendi sessizliği içinde konuşan bir hatıra. Sert kayalarıyla, mahzun yamaçlarıyla, şehitlerin izini taşıyan toprağıyla…

Hacı, oraya vardığında yalnız bir dağı görmez. Sadakati görür, imtihanı, fedakârlığı, hatanın ibrete, şehadetin ebedî bir izzete dönüştüğü büyük bir hatırayı…

Peygamberimizin Uhud’a duyduğu muhabbet de bu mekâna ayrı bir mana kazandırır. Bir hadis-i şerifte şöyle buyurmuştur: “Uhud bizi sever, biz de Uhud’u severiz.” Bir başka rivayette Uhud’un cennet köşelerinden bir köşe olduğu haber verilmiştir. Böylece Uhud, yalnız taş ve kayadan ibaret bir dağ olmaktan çıkar, Peygamberimizin sevgisine mazhar olmuş bir vefa nişanesine dönüşür.

Uhud’da toprak sessizdir, fakat hafıza konuşur. Rüzgâr eser, sanki asırlar öncesinden bir nida taşır. Şehitlerin yattığı yerden geçerken insanın içi ürperir. İslam’ın kolay kazanılmış bir miras olmadığını hisseder hacı. Bedel ödenmiştir. Can verilmiştir. Sadakat kanla mühürlenmiştir.

Bedir’den sonra müşrikler intikam duygusuyla Medine’ye yürüdüler. Peygamberimiz ashabıyla istişare etti. Kendi kanaati Medine’de kalıp savunma yapmak yönündeydi. Bedir’e katılamamış bazı gençlerin ve sahabeden bir kısmının ısrarı üzerine Uhud’a çıkıldı. Böylece ümmete bir istişare ahlakı da gösterildi: Görüş almak, ortak aklı işletmek, karardan sonra vazifeye sadakatle sarılmak…

Uhud’un en derin derslerinden biri burada başlar: Mevziyi korumak.

Görev yerini terk etmemek.

Emanet edilen noktada sebat göstermek.

Peygamberimiz, Ayneyn Tepesi’ne elli okçu yerleştirdi. Emir açıktı: Savaşın seyri ne olursa olsun, yeni bir talimat gelmedikçe yerlerinden ayrılmayacaklardı. Zafer görünse de, zorluk baş gösterse de, ganimet ihtimali belirse de.

Ne büyük bir imtihan…

Bazen küçük görünen bir vazife, büyük bir davanın emniyet kilidi olur. Bir geçit, bir tepe, bir nöbet, bir emir… Nice büyük netice, böyle küçük görünen noktalarda saklıdır. Okçuların bir kısmının yerlerini terk etmesiyle yaşanan imtihan, mümine şunu hatırlatır: Zafer anında da disiplin gerekir. Ganimet ihtimali karşısında da emre bağlılık. Başarı görüntüsü içinde de teyakkuz. Bu noktada sahabeye karşı edep de korunmuş ve her daim korunmalıdır. Uhud’da yerini terk edenlerin isimlerinin öne çıkarılmamış olması, ümmetin sahabeye dair nezaketini ve hürmetini gösterir. Hata ibret olarak anlatılır, şahıslar hedef hâline getirilmez; zira onlar Peygamberimizin terbiyesinde yetişmiş, imanlarıyla ümmete yol açmış güzide nesildir. Onlar, vahyin inişine şahit olmuş, Peygamberimizin dizinin dibinde yetişmiş, İslam’ın ilk yükünü omuzlamış müstesna insanlardır. Mekke’nin baskısını görmüş, hicretin acısını yaşamış, Bedir’in sadakatini taşımış, Uhud’un imtihanından geçmiş, Hendek’in sabrını kuşanmışlardır. Kimi malını ortaya koymuş, kimi yurdunu terk etmiş, kimi canını feda etmiş, kimi de bütün varlığıyla Peygamberimizin yanında durmuştu. Onların sadakatleri, asırlar boyunca yolumuzu aydınlatmıştır.

Sahabeyi anlamak, onları hatasız insanlar gibi görmek anlamına gelmez ve fakat onların hatalarından ibret alırken faziletlerini, fedakârlıklarını ve ümmetin inşasındaki eşsiz yerlerini unutmamaktır. İlk nesil onlardır: Kur’an-ı Kerim’i ilk duyan, sünneti ilk yaşayan, İslam ahlakını ilk taşıyan, davayı ilk omuzlayan kutlu nesil. Bu sebeple Uhud anlatılırken ibret alınır; fakat dil edepten ayrılmaz. Hata konuşulur, şahsiyetler incitilmez; çünkü o nesle hürmet, Peygamberimizin terbiyesine, risalet davasının ilk şahitlerine ve ümmetin mayasına hürmettir.

Uhud günü ağır geçti. Peygamberimizin mübarek dişi kırıldı, yüzü yaralandı. Yetmiş sahabi şehit oldu. Hazreti Hamza oradaydı. Mus’ab b. Umeyr oradaydı. Nice yiğit, imanını canıyla mühürledi. Uhud şehitliği, bu sebeple bir kabristan olmanın çok ötesinde sadakatin toprağa karışmış hâlidir.

Peygamberimiz Uhud şehitlerini ziyaret eder, onlara selam verir, dua ederdi. Şehitleri selamlayanlara mukabele edileceğini haber veren rivayetler, bu ziyaretin gönüllerdeki vefa yerini daha da derinleştirir. Hazreti Fâtıma’nın da Hazreti Hamza’nın kabrini ziyaret edip dua ettiği nakledilir. Bu ziyaretler, ümmete şunu öğretir: Şehitler unutulmaz. Davaya can verenler hatıra cümlelerine bırakılmaz. Vefa, ziyaretle, duayla, sadakatle diri tutulur ve özellikle de onların bıraktığı mukaddes emanetlere sahip çıkmakla.

Uhud, yalnız geçmişte yaşanmış bir savaş hatırası değildir. Her müminin hayatında Uhud’a benzeyen imtihanlar vardır. Sabır isteyen anlar. Emre bağlılık isteyen kararlar. Nefsin aceleciliğine karşı dikkat isteyen eşikler…

Bugünün hacısı, kendi zamanında bu sadakati nasıl göstereceğini sormalıdır. Can vermek her zaman savaş meydanında olmaz. Bazen hakikati savunmakla olur. Bazen adaleti ayakta tutmakla. Bazen mazlumun yanında durmakla. Bazen de nefsin konforunu Allah rızası için terk etmekle…

Uhud’dan dönen kişi, vefayı öğrenmiş olarak dönmelidir. Şehitlere vefa, davaya vefa, Peygamberimizin emanetine vefa… Hatıra cümlelerinde kalan vefa eksik kalır. Ahlakta, sa’y ü gayrette, sadakatte ve ümmetin derdiyle dertlenmekte görünür hâle gelmelidir.

Uhud’dan ayrılan hacı, geride yalnız bir savaş meydanı bırakmaz. Orada kendisine emanet edilen bir hakikati de beraberinde taşır: Kazanmak kadar korumak da önemlidir.

Hac boyunca kalpte filizlenen teslimiyet, dilde yer eden dua, gönülde büyüyen muhabbet ve hayatta hissedilen kulluk şuuru dönüş yolunda korunmayı bekleyen bir emanete dönüşür. Uhud’un sessiz yamaçları, hacıya bu emaneti, yani nice büyük kayıpların küçük görülen ihmallerle başladığını hatırlatır.

Ayneyn Tepesi bunun sembolüdür. Hacı kendi hayatına dönüp bakar: Koruması gereken hangi mevziler vardır? Namazdaki devamlılık, helal-haram hassasiyeti, aileye karşı sorumluluklar, emanete riayet, kul hakkına dikkat, vatan ve ümmet bilinci, ahlaki duruş... Her biri korunması gereken birer mevzidir.

Uhud, istişarenin bereketini de hatırlatır. Peygamberimizin ashabıyla kurduğu istişare iklimi, hacdan dönen kişinin aile hayatında, meslek hayatında ve sosyal ilişkilerinde yol gösterici bir ölçü hâline gelir. Dinlemeyi bilen, ortak akla değer veren ve aldığı sorumluluğu hakkıyla taşıyan kişi, Medine terbiyesinden nasibini almış olur.

Uhud’un bir başka hatırlatması da hata karşısındaki tavırdır. İnsan hata yapabilir, yanılabilir, eksik kalabilir. Mühim olan, hatayı inkâr etmek yahut onun içinde ısrar etmek değil; yeniden doğrulup istikamete yönelmektir. Uhud’da okçuların yerlerini terk etmesi ağır sonuçlar doğurmuştu; fakat Peygamberimiz onları ümmetin gözünde mahcup ederek, inciterek, dışlayarak karşılamadı. Merhametle, hikmetle ve terbiyeyle yaklaştı. Hatayı gösterdi, fakat şahsiyetleri kırmadı, gönülleri dağıtmadı.

Kur’an-ı Kerim’de bu peygamberî merhamet şöyle bildirilir: “Sen onlara sırf Allah’ın lütfettiği merhamet sayesinde yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı kalpli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılır giderlerdi. Onları affet, onların bağışlanmasını dile, iş hakkında onlara danış, karar verince de Allah’a güven. Doğrusu Allah kendisine güvenenleri sever.” (Âl-i İmrân 3/159). Bu ilahî beyan, Uhud’un ardından gösterilen merhametin yalnız bir nezaket tavrı olmadığını; ümmeti toparlayan, hatadan sonra insanı yeniden ayağa kaldıran, gönülleri dağıtmadan hakikati öğreten bir rahmet ahlakı olduğunu gösterir.

Bu tavır, Peygamberimizin eğitim ve irşad ahlakının en zarif örneklerinden biridir. O, hatayı düzeltirken insanı kaybetmeyen bir rahmet peygamberiydi. Yanılanı bütünüyle silmez, düşeni yerde bırakmaz, pişman olanın önünü kapatmazdı. Uhud sonrasında sahabenin gösterdiği samimiyet ve sebat da bu merhamet ikliminde yeniden güç kazandı. Mümin buradan şunu öğrenir: Hata karşısında hakikati söylemek gerekir; fakat hakikati söylerken kalbi ezmemek, kişiyi ümitsizliğe mahkûm etmemek ve ona yeniden istikamet kapısı açmak da peygamberî bir edeptir.

Uhud şehitleri, vefanın unutulmaması gerektiğini hatırlatır. İnsan kendisini yetiştirenleri, yol gösterenleri, bu davaya emek verenleri, vatan ve ümmet için fedakârlıkta bulunanları unutmadan yaşamalıdır. Vefa, hatırlamakla başlar, dua ile kökleşir, sadakatle devam eder.

Hacı Uhud’dan ayrılırken kalbinde şu niyeti taşır: Hacda kazandığı güzellikleri korumak, emanet edilen mevziyi terk etmemek, Peygamberimizin yoluna sadakatle bağlı kalmak ve hayatının geri kalanını bu şuurla sürdürmek; zira hac, Mekke ve Medine’den ayrılırken sona ermez, asıl yolculuk eve dönüldüğünde başlar.

HENDEK: ZOR ZAMANLARDA AKIL, SABIR VE DAYANIŞMA

Medine’de hacıya derin dersler veren mekânlardan biri de Hendek hatırasının yaşandığı bölgedir.

Toprak, siper, bekleyiş, soğuk rüzgârlar… Ve kuşatılmış bir şehir.

Hicretin beşinci yılında Medine-i Münevvere, tarihinin en çetin kuşatmalarından biriyle karşı karşıya kaldı. Kureyş, Gatafan ve farklı gruplardan oluşan kalabalık müttefik kuvvetler, İslam’ın Medine’de yükselen nurunu söndürmek için birleşmişti. Kur’an-ı Kerim’in Ahzâb Suresi de adını bu şer ittifakından alır.

Düşmanın yaklaştığı haberi Medine’ye ulaşınca Peygamberimiz meseleyi ashabıyla istişare etti. Selman-ı Fârisî, kendi coğrafyasındaki askerî tecrübeden hareketle Medine’nin açık tarafına hendek kazılmasını teklif etti. Peygamberimiz bu makul görüşü kabul etti. Böylece ümmete, farklı tecrübelerden istifade etmenin, ortak aklı işletmenin ve tedbiri ihmal etmemenin nebevî ahlakını gösterdi.

Ardından hummalı bir çalışma başladı. Toprak kazıldı. Taşlar taşındı. Soğuk, açlık, yorgunluk… Peygamberimiz de ashabıyla beraber çalıştı. Üstü başı toprak içinde kaldı. Karnına taş bağladığı günler oldu; fakat ümidini de tedbirini de elden bırakmadı. Kadınlar ve çocuklar güvenli yerlere alındı. Medine, imanla, akılla ve emekle müdafaaya hazırlandı.

Düşman orduları Medine önlerine geldiğinde karşılarında beklemedikleri bir engel buldular. Bir süvarinin kolayca aşamayacağı hendekler… Kazılan topraklardan siperler… Karşı kıyıda sabırla bekleyen müminler… Ne atlar geçebildi ne de çokluğun gururu işe yaradı.

Yine de imtihan ağırdı. Günler uzadı. Kuşatma daraldı. Korku arttı. Kur’an-ı Kerim’in tasviriyle gözlerin kaydığı, yüreklerin ağızlara geldiği, müminlerin şiddetli bir sarsıntıyla sınandığı anlar yaşandı. Tam da beşerî gücün tükendiği yerde ilahî nusret tecelli etti. Şiddetli rüzgârlar ve görünmeyen ordularla düşman safı dağıldı. Çadırlar söküldü, korku büyüdü, ittifak çözüldü. Kuşatma kaldırıldı. Medine nefes aldı.

Hendek, imanın yalnız duygudan ibaret olmadığını gösterir. Akıl ister iman. Tedbir ister. Sabır, istişare, dayanışma ister. Mümin Rabbine dayanır; fakat elindeki imkânı da sonuna kadar kullanır. Sıkıntı karşısında çözülmez. Kardeşleriyle omuz omuza verir. Birlikte düşünür, birlikte çalışır, birlikte direnir.

Bugün Hendek hatırasının yaşandığı bölgede, Sel Dağı eteklerinde “Yedi Mescidler” olarak bilinen tarihî mescidler ziyaret edilir. Mesâcid-i Seb‘a adıyla anılan bu mekânlar, hacının zihninde hendek kazılan günleri, kuşatma altındaki Medine’yi, sabırla bekleyen müminleri ve Peygamberimizin etrafında kenetlenen sahabeyi yeniden canlandırır. Buraya gelen kişi, yalnız taş yapıları ve tarihî izleri görmez; zor zamanda aklını, emeğini, sabrını ve kardeşliğini seferber eden bir ümmet ruhuyla karşılaşır.

Bu ziyaret, hac yolcusuna şunu hatırlatır: Mekke’de teslimiyetle, Medine’de muhabbetle olgunlaşan gönül, memleketine döndüğünde artık kendi hendeğini kazmakla sorumludur. Fitneye karşı basiret, dağınıklığa karşı birlik, gaflete karşı uyanıklık, tembelliğe karşı emek, umutsuzluğa karşı dua ve gayret… Her biri her günün kazılması gereken hendekleridir.

Hacı, Sel Dağı eteklerinden ayrılırken şunu düşünür: Hayatın kuşatmaları karşısında hangi tedbirleri alacağım? Ailemi, vatanımı, ahlakımı, kurumumu, kardeşliğimi ve ümmet bilincimi hangi sarsıntılara karşı koruyacağım? Hacda kazandığım sabrı, istişare ahlakını ve dayanışma ruhunu eve, işe, söze ve davranışa nasıl taşıyacağım?

Hendek’in hatırası, hacıya şikâyeti azaltıp sorumluluğu artıran bir bilinç kazandırır. Zor zamanlarda yalnız yakınmak yerine çözüm aramak, yalnız beklemek yerine emek vermek, yalnız kendi derdine kapanmak yerine kardeşleriyle omuz omuza durmak gerekir. Hacı, dönüş yolunda artık kendi payına düşen toprağı kazmaya niyet etmiş kişidir.

Hacı, Hendek hatırasından şunu almalıdır: Zorluklar karşısında yılmamak. Kardeşliği korumak. İstişareye değer vermek. Sorumluluktan kaçmamak. Kendi payına düşen toprağı kazmak.

Medine, böylece hacıya davanın aklını, sabrını, direncini ve iradesini öğretir.

MEDİNE’DEN DÖNÜŞ: MUHABBETİ SÜNNETE DÖNÜŞTÜRMEK

Medine’den ayrılmak da kolay değildir. Mescid-i Nebevî’nin avlusuna son kez bakmak, yeşil kubbeyi geride bırakmak, Ravza’ya hasretle yönelmek, selamı son defa mahcup bir dille yenilemek… Bütün bunlar hacının kalbinde derin bir iz bırakır. Fakat Medine’nin asıl emaneti, orada hissedilen muhabbeti hayata taşımaktır.

Peygamberimize muhabbet, sünnetine sahip çıkmakla korunur. O’nun merhametini evde yaşatmak, adaletini işte göstermek, emanet hassasiyetini ticarette korumak, nezaketini dilde taşımak, ümmet derdini kalpte büyütmek gerekir. O’na salavat getiren dil, O’nun incitmeyen ahlakını da kuşanmalıdır; zira O’nu selamlayan kalp yalnız hasret duymaz, O’nun bıraktığı mukaddes emaneti de omuzlar.

Peygamberimiz bize Kur’an-ı Kerim’i, sünnetini, güzel ahlakı, ümmet bilincini, merhameti, adaleti, emaneti ve insanlığa rahmet olma ufkunu bıraktı. Bu miras, Medine’de ziyaret edilip bırakılacak bir hatıra değildir. Eve taşınacak bir sorumluluktur. Çocuğa, gence, aileye, okula, işe, sokağa, mazluma, garibe, komşuya taşınacak bir ahlak.

Hacı Medine’den döndüğünde kendine sormalıdır: Peygamberimizi sevdiğimi söylüyorum; peki O’nun gibi merhamet ediyor muyum? O’nun gibi affa yakın duruyor muyum? O’nun gibi emanete riayet ediyor muyum? O’nun gibi yetime, yoksula, yolcuya, mazluma gönlümü açıyor muyum? O’nun gönüller kazanma gayretini ve ümmeti olmanın sorumluluğunu taşıyor muyum?

Hac Mekke’den dönünce başlar, Medine’den dönünce ise bu başlangıç sünnetle istikamet bulur. Mekke kulun yönünü Allah’a çevirir, Medine o yönelişi Peygamberimizin ahlakıyla hayata taşır. Kâbe merkezdir, Medine örnektir. Tavaf yöneliştir, sünnet yürüyüştür. Arafat muhasebedir, Medine merhamettir. Mina iradedir, Medine güzel ahlaktır.

Yol biter, ama emanet her gün her an yeniden başlar. Peygamberimizin izini evinde, işinde, sözünde, bakışında, adaletinde, merhametinde ve ümmet için gayretinde yaşatmak.

KAPANIŞ: ASIL HAC MEKKE VE MEDİNE’DEN DÖNÜNCE BAŞLAR

Mekke’den ve Medine’den ayrılan hacı, aslında geride yalnız şehirler bırakmaz; iki mukaddes beldenin emanetini kalbine alarak yola çıkar. Mekke ona merkezini, yönelişini, arınmasını, teslimiyetini ve iradesini öğretmiştir. Medine ise Peygamberimizin sünnetini, güzel ahlakını, merhametini, vefasını, adaletini ve ümmete bıraktığı mukaddes emaneti hatırlatmıştır. Artık hacı, Beytullah’ın merkez bilinciyle ve Medine’nin sünnet terbiyesiyle memleketine dönmektedir.

Tavafla yönünü bulan, sa’yle gayreti öğrenen, Arafat’ta iç muhasebeye yönelen, Müzdelife’de zikirle toparlanan, Mina’da iradesini keskinleştiren hacı; Hira’dan vahyin “oku” emanetini, Sevr’den “Allah bizimle beraberdir” sükûnetini, Medine’den ise sünnete sadakat ve güzel ahlak mesuliyetini alır. Hac, Mekke’de tamamlanıp Medine’de hatıralarla derinleşen bir yolculuk olarak kalamaz; memlekete taşınacak bir ahlaka dönüşmelidir.

İhramın sadeliği, telbiyenin ahdi, kurbanın infak ve takdim ruhu, Ravza’nın edebi, Kuba’nın temiz başlangıcı, Bedir’in cesareti, Uhud’un vefası, Kıbleteyn’in teslimiyeti ve Hendek’in sabrı hayatın içinde karşılık bulmalıdır. Hacı artık evine, işine, ailesine ve şehrine başka bir gözle döner; selamladığı Peygamberimizin izini sözünde, kazancında, merhametinde, adaletinde ve ümmete bakışında yaşatmaya niyet eder.

Üstad Necip Fazıl’ın sözü, ibadetlerin asıl tesirinin gündelik hayatta sınandığını hatırlatır: “Namaz camiden çıkınca, hac Mekke’den dönünce, ramazan oruç bitince başlar.” Namaz cami kapısından sonra ahlaka dönüşüyorsa namazdır. Oruç, ramazandan sonra nefsi terbiye etmeyi sürdürüyorsa oruçtur. Hac da Mekke’den ve Medine’den dönünce davranışlarda, ilişkilerde, kazançta, dilde, merhamette, adalette ve kulluk hassasiyetinde yaşamaya başlıyorsa hakiki anlamını bulur.

Yol biter, ahit sürer. Kalabalık dağılır, telbiyenin yankısı kalpte kalır. Beyaz ihram çıkarılır, sadelik şuuru çıkarılmamalıdır. Kâbe’den uzaklaşılır, kıble bilinci kaybedilmemelidir. Medine’den ayrılınır, sünnet hassasiyeti geride bırakılmamalıdır. Hacı memleketine dönerken yanında yalnız zemzem, hurma ve hatıra taşımaz; arınmış bir niyet, incelmiş bir kalp, kuvvetlenmiş bir irade, yenilenmiş bir kulluk sözü ve Peygamberimizin izini takip etme mesuliyeti taşır.

Hac, bütün bu hatıraların izinde kulun kendi duruşunu bulmasıdır. Bu duruş Mekke’de öğrenilir, Medine’de Peygamberimizin örnekliğiyle derinleşir; memlekette korunur, ilişkilerde sınanır, ahlakta görünür hâle gelir. Asıl hac, dönüş yolunda başlayan bu sadakati ömür boyu taşıyabilmektir.

…

Hamdolsun kullarını Beytullah’a çağıran Rabbimize. Hamdolsun yolu rahmete, zahmeti arınmaya, kalabalığı ümmet şuuruna, menasiki ahlaka, ziyareti sadakate dönüştürene.

Selam olsun Kâbe’yi tevhidin merkezi kılan atamız Hazreti İbrahim’e. Selam olsun Hazreti Hacer annemizin tevekkülüne, Hazreti İsmail’in teslimiyetine, Hira’nın vahiy sabahına, Sevr’in hicret sükûnetine, Arafat’ın duasına, Müzdelife’nin zikirle olgunlaşan gecesine, Mina’nın ahdine. Selam olsun Mescid-i Nebevî’nin huzuruna, Ravza’nın edebine, Kuba’nın takva temelindeki başlangıcına, Bedir’in iman cesaretine, Uhud’un vefasına, Kıbleteyn’in teslimiyetine ve Hendek’in sabrına. Selam olsun hac menasikini ve kulluk yolunun bütün inceliklerini ahlakıyla yaşayan, sünnetiyle öğreten, merhametiyle bize gösteren Peygamberimize.

SÖZLERİN EN GÜZELİ DUA MAKAMINDA SÖYLENENDİR

Allah’ım!

Çağrına icabet edip bu mübarek yolculukta imanları yenilenen, ahitleri tazelenen, tövbeyle arınan bahtiyâr kullarının haclarını mebrur, günahlarını mağfur, amellerini makbul eyle. İbadet ve taatlerini zayi olmayan bir ticaretin sırrına mazhar kıl. Beytullah’ın huzurunda, Arafat’ın vakfesinde, Müzdelife’nin gecesinde, Mina’nın menzilinde, Medine’nin nurlu ikliminde yapılan makbul dualara bizleri de dâhil eyle.

Haccı Mekke ve Medine’de tamamlanan bir hatıra olarak bıraktırma bize. Onu evimize, ailemize, işimize, şehrimize, ülkemize, gönül coğrafyamıza ve bütün insanlığa taşınan bir kulluk ahlakına dönüştür. Kâbe’nin merkez bilincini, Arafat’ın muhasebesini, Müzdelife’nin zikrini, Mina’nın iradesini, Hira’nın tefekkürünü, Sevr’in tevekkülünü ve Medine’nin sünnet terbiyesini ömür boyu diri tutmayı bize lütfet.

Dillerimizi telbiyenin sadakatiyle dirilt, kalplerimizi tövbenin berraklığıyla arındır. İhramın sadeliğini hayatımıza, Kâbe’nin merkez bilincini tercihlerimize, Hacerülesved’in ahit şuurunu başlangıçlarımıza taşımayı lütfet. Sa’ydeki gayreti, Hazreti Hacer annemizin tevekkülünü ve zemzemin rahmetini bütün arayışlarımızda bize rehber eyle.

Allah’ım!

Her mümine kendi Hira’sını nasip eyle. Kalbimizi vahyin “oku” emriyle uyandır. Kitabı, kalemi, ilmi, hikmeti ve tefekkürü Senin adınla anlamayı bize öğret. Bildiğini ahlaka dönüştüren, öğrendiğini hayra taşıyan, sözünü ve kalemini rızana emanet eden kulların arasına kat bizleri.

Dar zamanlarda Sevr’in sükûnetini kalbimize indir. Tedbirini alan, emanetini koruyan, sırrına sahip çıkan, hayırlı refiklerle yürüyen ve her sıkıştığında “Allah bizimle beraberdir.” hakikatine tutunan kullarından eyle. Üçüncüleri Sen olan dostluklar, sadakatle yürüyen birliktelikler, hayra açılan yollar lütfet bize.

Terviye’deki gibi azığımızı takva ile doldur. Arafat’taki gibi kendimizi bilmeyi, aczimizi görmeyi, kusurumuzu fark edip Sana yönelmeyi nasip eyle. Müzdelife’deki gibi zikirle toparlanan, sükûnetle olgunlaşan, kararını Senin rızana göre veren kalpler ihsan eyle. Mina’daki gibi kötülüğe karşı tavrını açıkça ortaya koyan; cemrelerdeki gibi içindeki vesveseye, kibre, riyaya, gaflete ve haksızlığa “lâ” diyebilen bir irade ver. Dışarıdan gelen ifsat çağrılarına, zulmü büyüten sistemlere, haramı süsleyen cazibelere, aileyi ve nesli zedeleyen akımlara, mukaddesatı hafife alan anlayışlara ve insanı Rabbinden uzaklaştıran her türlü davete karşı da aynı kararlılıkla “lâ” diyebilen kullarından eyle bizi.

Kurbanda takdim ahlakını kuşanmayı; sahip olduklarımızı infaka, paylaşmaya ve merhamete dönüştürmeyi bize öğret. Tıraşta eski yüklerden arındığımız gibi kırıcı sözleri, yorucu alışkanlıkları, kibri ve gafleti hayatımızdan uzaklaştırmayı nasip eyle. Ziyaret tavafında tazelediğimiz ahdi evimizde, işimizde, ilişkilerimizde ve kulluk hassasiyetimizde korumayı lütfet. Veda tavafında hissettiğimiz ayrılığı ise emanete, sadakate ve kıble bilincini diri tutan bir ömür dikkatine dönüştür. Yol bitse de ahdi sürdüren, kalabalık dağılsa da telbiyenin yankısını kalbinde taşıyan, ihramdan çıksa da sadelik şuurunu kaybetmeyen kullarından eyle bizi.

Mescid-i Nebevî’nin namaz terbiyesini, Ravza-i Mutahhara’nın edebini, Kuba’nın temiz başlangıcını, Bedir’in iman cesaretini, Uhud’un vefasını, Kıbleteyn’in teslimiyetini ve Hendek’in sabır, direniş ve tedbir ahlakını hayatımıza taşımayı nasip eyle. Peygamberimizi selamlayan dilimizi, O’nun sünnetine sadakatle yaşayan bir hâle ulaştır. Muhabbetimizi ahlaka, salavatımızı gayrete dönüştür.

Allah’ım!

Gafleti kalbimizden uzaklaştır, şuurumuzu diri tut. Şikâyeti dilimizden al, şükrü hâlimize yerleştir. Hayâmızı iffetle güzelleştir, korkularımızı cesaretle aşmayı nasip eyle. Zulme karşı adaletle durmayı, kibri tevazu ile eriterek yücelmeyi, tefrika yerine vahdeti büyütmeyi bize lütfet.

Gittiğimiz yere huzur taşıyan, kırık kalpleri onaran, darda kalana omuz veren, mazlumun feryadını duyan, yetimin yüzünü güldüren, garibin duasına talip olan kulların arasına kat bizleri. Kazanırken de harcarken de rızanı gözeten, tercihlerinde adaleti önceleyen, iyiliği çoğaltan, kötülüğe mani olan, hakkı ayakta tutan bir kulluk şuuru ver.

Henüz Beytullah’ı ziyaret edememiş olanlara tez zamanda hac yapabilmeyi; hac farizasını eda edenlere de kolaylıkla, huzurla ve afiyetle tekrarını nasip eyle. Hacdan dönenlerin dönüşlerini güzel ahlakla bereketlendir. Onlara haccın edebini taşıyan, merhametini çoğaltan, arınmışlığını koruyan, verdiği söze sadık kalan bir ömür lütfet.

Allah’ım!

Senin adını yüceltmek, rızana uygun işler yapmak ve gönüller kazanmak için bıkmadan usanmadan, küsmeden darılmadan, yılmadan yorulmadan yürümeyi nasip eyle. Aşkla, ihlasla ve cehd-ü gayretle iyiliğin izini süren; derdi gayrete, gayreti rahmete, sözü ahlaka, duası amele dönüşen kulların safına bizleri de dâhil eyle.

Âmin.