Müezzinliğiyle gönülleri, mahyalarıyla Edirne semalarını aydınlatan Mahyacıbaşı İsa Hatipler Hoca’nın adanmış ömrü…

Osmanlı’nın ikinci payitahtı Edirne’nin asırlık ve köklü hafızasında öyle müstesna isimler vardır ki, onlar bu dünyadaki görevlerini tamamladıktan sonra dahi eserleriyle yaşamaya devam ederler. Okudukları ezanlar, yetiştirdikleri insan sevgisi ve geride bıraktıkları silinmez izlerle nesiller boyunca rahmetle yâd edilirler. İşte kalplere dokunan sesi ve minarelere nakşettiği ışıkla Edirne semalarında unutulmaz izler bırakan Müezzin İsa Hatipler de bu abide şahsiyetlerin başında gelmektedir.

NEV-İ ŞAHSINA MÜNHASIR BİR ÖMÜR: 

Kimi insanlar yaşadıkları döneme yalnızca sessiz birer tanıklık eder, kimileri ise yaşadıkları şehrin kültürel hafızasına silinmesi mümkün olmayan mühürler vururlar. Nev-i şahsına münhasır bir şahsiyet olan Müezzin İsa Hatipler; geride bıraktığı kıymetli eserleri, yetiştirdiği talebeleri ve bin bir emekle yaşattığı kadim geleneklerle Edirne’nin kültür ve maneviyat tarihinde abidevi bir yere sahip olmuştur.

Onun aziz adı anıldığında yalnızca kulakların pasını silen o muhteşem sesiyle okuduğu ezanlar akla gelmez; aynı zamanda Ramazan gecelerinde minareler arasına kurduğu mahyalar, gökyüzüne ilmek ilmek işlediği ışıklı mesajlar ve ömrünü vakfettiği adanmışlık anlayışı da birer birer hatırlanır. Çünkü İsa Hatipler sadece bir müezzin ya da mahya ustası değildi; o, sesiyle mümin gönülleri, el emeğiyle kurduğu ışıklarla da semaları aydınlatan gerçek bir medeniyet insanıydı.

Tunca Nehri’nin hemen kıyısında ihtişamla yükselen, Sultan II. Bayezid’in ilim, şifa ve ibadeti aynı estetik çatı altında buluşturduğu o muhteşem külliyede tam 25 yıl boyunca kesintisiz olarak müezzinlik yaptı. Sultan II. Bayezid Camii’nin o devasa kubbesi altında yankılanan asil sesi, yalnızca cemaati namaza davet etmiyor; aynı zamanda Edirne’nin manevi iklimini de adeta ilâhî bir nefesle besliyordu.

Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte onun hançeresinden yükselen ezanlar, Tunca’nın serin ve berrak sularını aşarak şehrin en ücra sokaklarına kadar ulaşıyordu. Gün batımında yükselen salâlar ve ezanlar ise asırlık kubbelerin altında adeta bir huzur iklimi inşa ediyordu. Onun bu eşsiz sesi, Edirnelilerin hafızasında yalnızca güzel bir kıraat olarak değil; koca bir dönemin manevi sembolü ve estetik bir makamı olarak da yer etti.

GÖKYÜZÜNE IŞIKLA YAZILAN SEVDA: UNUTULAN BİR MİRASIN YENİDEN DOĞUŞU

İsa Hatipler’in hayat hikâyesini tam anlamıyla kavrayabilmek için yalnızca müezzinlik yönüne bakmak yeterli değildir. Çünkü onun asil ruhunda, çocukluk yıllarından itibaren büyüyüp serpilen bambaşka bir sevda daha kök salmıştı: Ramazan gecelerinde minareler arasını bir gelin gibi süsleyen mahyalar…

Gökyüzüne ışıkla yazılan her bir kelimeyi çocukça bir hayranlıkla izleyen İsa Hoca, bu kadim sanatın yalnızca estetik bir görüntüden ibaret olmadığını çok iyi biliyordu. Mahyalar; bir medeniyetin konuşan dili, bir milletin ortak sevinci ve Ramazan ayının en zarif nişanelerinden biriydi. Kandillerle semaya kurulan her kutsal cümle, insanları iyiliğe, kardeşliğe, birliğe ve maneviyata davet eden sessiz; fakat son derece güçlü bir çağrıydı.
Ne var ki Cumhuriyet’in ilk yıllarında bu köklü Osmanlı sanatı, pek çok tarihî şehirde olduğu gibi Edirne’de de unutulmaya yüz tutmuş, adeta karanlığa gömülmüştü. Muazzam yükseklikteki minarelerin arasına mahya kurabilecek cesur ve estetik bakışa sahip usta sayısı giderek azalıyor, Ramazan gecelerinin o ışıklı yazıları birer birer tarih sahnesinden çekiliyordu. Şehir, gökyüzüne yazılan o manevi mesajları büyük bir özlemle bekliyordu.

İşte tam bu noktada İsa Hatipler, bu derin sessizliğe razı olmadı. Müezzinlik görevini büyük bir aşkla sürdürürken, ruhunda büyüttüğü mahya sevdası onu çok geçmeden payitaht İstanbul’a uzanacak zorlu, fakat bir o kadar da şerefli bir yolculuğa çıkardı. Bu yolculuk yalnızca teknik bir eğitim süreci değil; Edirne’nin mahzun semalarını yeniden ilâhî ışıkla buluşturacak tarihî bir misyonun da ilk adımı olacaktı.

TARİHİN CANLI TANIKLARI: ARŞİVLERDE İSA HATİPLER HOCA

Bu satırları kaleme alırken başvurduğumuz en güvenilir ve en kıymetli tarihî kaynaklar arasında; Edirne’nin kültür ve sanat tarihini adeta iğneyle kuyu kazarcasına titizlikle kayıt altına alan Ord. Prof. Dr. A. Süheyl Ünver’in şahsi notları, Dr. Rifat Osman’ın bizzat aktardığı kıymetli bilgiler ve araştırmacı-yazar Ender Bilar’ın mahyacılık üzerine yaptığı derinlemesine çalışmalar yer almaktadır.

Bu kıymetli tarihî belgeler, Müezzin İsa Hatipler’in yalnızca cami içinde görev yapan sıradan bir din görevlisi olmadığını; aksine Edirne’de mahya geleneğinin yeniden canlanmasına öncülük eden, büyük bir kültürel mirası yaşatmak için ömrünü adayan öncü isimlerden biri olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

İSTANBUL’DAN EDİRNE SEMALARINA UZANAN ASİL IŞIK YOLCULUĞU

Sultan II. Bayezid Külliyesi’nde müezzinlik yaparken güzel sesiyle gönüllerde taht kuran İsa Hatipler, omuzlarında tarihî bir sorumluluğun ağır yükünü hissediyordu. Asırlar boyunca Selimiye, Üç Şerefeli ve Sultan II. Bayezid Camii’nin minarelerini süsleyen ışıklı yazılar artık kurulamaz hâle gelmiş, bu ince sanatı bilen usta mahyacılar birer birer fâni dünyaya veda etmişti.

Bu büyük eksikliği fark eden Vakıflar Genel Müdürlüğü, mahya geleneğinin yeniden yaşatılması amacıyla tarihî bir adım attı. Dönemin sanata yatkın, kabiliyetli ve başarılı din görevlileri arasından seçilecek isimlerin İstanbul’da açılan mahya ustalığı eğitimine gönderilmesi kararlaştırıldı. İşte bu seçkin isimlerin arasında Müezzin İsa Hatipler de bulunuyordu.

Yıldırım Mahallesi’nin mütevazı, vakur ve çalışkan insanlarından biri olan İsa Hoca, içinde büyüttüğü mahya sevdasını ilimle buluşturmak için İstanbul’un yolunu tuttu. Osmanlı’nın asırlar boyunca yaşattığı mahyacılık geleneğinin merkezi kabul edilen selâtin camilerinde, dönemin usta mahyacılarının yanında eğitim aldı; bu sanatın inceliklerini büyük bir dikkat ve sabırla öğrendi.

SABIR, MATEMATİK VE CESARETİN BULUŞMASI: “MAHYACIBAŞI” UNVANI

İstanbul’daki bu zorlu eğitim sürecinde İsa Hoca yalnızca ampullerin tellere nasıl dizileceğini öğrenmedi. Çünkü mahyacılık; derin bir sabrı, hassas bir matematiği, güçlü bir estetik anlayışını ve metrelerce yükseklikte çalışabilecek büyük bir cesareti aynı potada buluşturan başlı başına bir sanat ve ustalık alanıydı.

İki minare arasına gerilecek çelik tellerin sarkma payı büyük bir hassasiyetle hesaplanıyor, gökyüzüne yazılacak kelimelerin harfleri tek tek kâğıt üzerinde planlanıyor, ampullerin birbirine olan mesafesi ise milimetrik ölçülerle belirleniyordu. Çünkü yükseklerde yapılacak en küçük hesap hatası, aşağıdan bakıldığında okunamayan veya estetik bütünlüğünü kaybetmiş bir mahya yazısına dönüşebilirdi.

İsa Hatipler, günlerce süren uygulamalarda yalnızca bu işin teknik yönünü öğrenmekle kalmadı; mahyacılığın taşıdığı derin manevî ruhu da benimsedi. Çünkü mahya, yalnızca birkaç ampulün yan yana gelerek oluşturduğu bir görüntü değildi. O; mübarek Ramazan ayının sevincini bütün şehre duyuran, göğe uzanan minareleri adeta birer dua kapısına dönüştüren ve gecenin karanlığını maneviyatın nuruyla aydınlatan köklü bir medeniyet geleneğiydi.

Bu zorlu eğitim sürecini başarıyla tamamlayan İsa Hatipler, mahya ustalığı belgesini alarak “Mahyacıbaşı” unvanına layık görüldü. Böylece Cumhuriyet döneminde Edirne’de mahyacılık geleneğinin yeniden canlanmasına öncülük edecek resmî eğitim almış isimlerden biri olarak memleketine döndü. Artık onu bekleyen en büyük görev, İstanbul’da öğrendiği bilgi ve tecrübeyi Edirne semalarında yeniden hayat bulacak mahyalarla buluşturmak, yıllardır sessizliğe bürünen serhat şehrinin gökyüzünü tekrar ışıkla süslemekti.

1950’Lİ YILLAR VE EDİRNE’DE ELEKTRİKLİ MAHYA DÖNEMİ

Takvimler 1950’li yılları gösterdiğinde, Mahyacıbaşı İsa Hatipler’in üstün gayret ve öncülüğüyle Edirne’de modern elektrikli mahya dönemi yeniden hayat buldu. Selimiye Camii, Üç Şerefeli Camii ve görev yaptığı Sultan II. Bayezid Camii’nin minareleri arasına yıllar sonra yeniden o asil ve ışıklı yazılar kurulmaya başlandı.

Ramazan ayı yaklaşırken hazırlıklar günler öncesinden başlar; kilometrelerce uzunluktaki kablolar tek tek kontrol edilir, duylar gözden geçirilir, ampuller itinayla temizlenir ve yazılacak kutsal metinlerin şablonları hazırlanırdı. O yıllarda bugünkü gibi dijital sistemler veya hazır düzenekler yoktu. Bütün bu büyük hazırlık, ustaların nasırlı elleriyle, el emeği ve göz nuruyla gerçekleştiriliyor; her harf adeta bir hattat titizliğiyle gökyüzüne tek tek işleniyordu.

İsa Hatipler için mahya kurmak hiçbir zaman sıradan bir teknik iş olmadı. Bu görev, omuzlarında taşıdığı büyük bir emanet ve aynı zamanda kutsal bir sorumluluktu. Gökyüzüne yazılacak tek bir harfin bile doğru, net ve estetik biçimde okunabilmesi için saatlerce minarelerin yüksek şerefelerinde çalışan İsa Hoca, çoğu zaman iftarını dahi burada açıyor, gecenin ilerleyen saatlerine kadar çalışmalarını büyük bir sabırla sürdürüyordu.

Onun el emeğiyle kurduğu ilk mahyalar, Edirne halkı için unutulmaz bir heyecan vesilesi oldu. İftar topunun patlamasının ardından insanlar evlerinden çıkar, çocuklar anne ve babalarının ellerinden tutarak cami avlularına koşar, gözlerini büyük bir heyecanla minarelerin arasına çevirirdi.

Karanlığın içinde ampuller birer birer yanmaya başladığında gökyüzünde beliren o nurlu yazılar, yalnızca görsel bir şölen değildi. Aynı zamanda Ramazan’ın bereketini, huzurunu ve maneviyatını şehre taşıyan en zarif sembollerden biriydi. İsa Hatipler’in gayretiyle yeniden hayat bulan bu köklü gelenek, kısa zamanda Edirne’nin Ramazan gecelerinin vazgeçilmez bir parçası hâline geldi.

Fakat aşağıdan hayranlıkla izlenen bu ışıklı cümlelerin arkasında, çoğu insanın hiç görmediği büyük bir emek, ölümle iç içe geçen bir mücadele, baş döndüren bir yükseklik ve insanüstü bir sabır vardı.

FIRTINAYLA YARIŞAN USTALAR: ŞEREFELERDE ÖLÜMLE BURUN BURUNA

Aşağıdan bakıldığında gökyüzünde parlayan o ışıklar, minarenin şerefesinde adeta hayat ile ölüm arasındaki ince çizgide verilen bir mücadelenin eseriydi. O yıllarda bugünkü gibi rüzgâra dayanıklı ve tam güvenlik sağlayan modern sistemler bulunmuyordu. Müezzin İsa Hatipler ve kendisine en büyük desteği veren Mustafa Hatipler, Edirne’nin sert ve fırtınalı Ramazan gecelerinde kelimenin tam anlamıyla ölümle burun buruna çalışıyorlardı.

Yerden metrelerce yükseklikte, rüzgârın minareleri şiddetle salladığı anlarda çelik teller arasına gerilen elektrik kabloları birbirine çarpıyor, her an büyük bir tehlike oluşturuyordu. En büyük risk ise kabloların birbirine temas ederek kısa devre yapması, patlaması veya yüksek voltaj nedeniyle ustaların daracık şerefelerde hayatlarını kaybetme ihtimaliydi.

Bütün bu tehlikelere rağmen İsa Hatipler ve Mustafa Hatipler, taşıdıkları adanmışlık duygusundan hiçbir zaman vazgeçmediler. Edirne halkı iftarın ardından başını gökyüzüne kaldırdığında o manevi mesajları görebilsin diye, her Ramazan gecesi büyük bir fedakârlıkla çalıştılar. Onlar için mahya kurmak yalnızca bir görev değil; inancın, sabrın ve hizmet anlayışının en güzel tezahürüydü.

GÖK KUBBEYE YAZILAN MESAJLAR VE RAMAZAN’IN VEDASI

İsa Hatipler Hoca’nın büyük bir titizlikle hazırladığı ve Edirne semalarına nakşettiği mahya yazıları, Ramazan ayının ruhuna uygun olarak gün gün değişirdi.

Ramazan’ın ilk günlerinde gökyüzü; “Hoş Geldin Yâ Şehr-i Ramazan”, “Safa Geldin” ve “Bismillah” yazılarıyla aydınlanırdı. Günler ilerledikçe halkı iyiliğe, yardımlaşmaya ve kardeşliğe davet eden ayet-i kerimeler, hadis-i şerifler ile “Elhamdülillah” ve “Kelime-i Tevhid” gibi mukaddes ifadeler minareler arasında parıldardı.

Ramazan’ın son günlerine yaklaşıldığında ise şehir halkını derin bir hüzün kaplardı. Çünkü İsa Hoca, minarelerin arasına Dr. Rifat Osman’ın çocukluk hatıralarında da yer eden o meşhur veda mahyasını asardı:

“Elveda Yâ Şehr-i Ramazan…”

Bu yazı yandığında Edirneliler, bir Ramazan ayının daha sona erdiğini hisseder; hüzünle gökyüzüne bakarak minareler arasındaki bu anlamlı vedaya şahit olurlardı.

SÜHEYL ÜNVER VE RIFAT OSMAN’IN HAYRANLIKLA ANDIĞI BÜYÜK MİRAS

Ord. Prof. Dr. A. Süheyl Ünver’in Edirne notlarında ve Dr. Rifat Osman ile yaptığı mektuplaşmalarda, İsa Hatipler’in ortaya koyduğu mahyacılık anlayışı yalnızca teknik bir ustalık olarak değil; Osmanlı estetik anlayışını Cumhuriyet dönemine taşıyan önemli bir kültür hizmeti olarak değerlendirilmiştir.

Dr. Rifat Osman ise, uzun yıllar ustasızlık sebebiyle karanlığa bürünen Selimiye Camii, Üç Şerefeli Camii ve Sultan II. Bayezid Camii’nin minareleri arasındaki mahyaların, İsa Hatipler’in gayretleriyle yeniden hayat bulmasını büyük bir memnuniyet ve takdirle dile getirmiştir. Böylece Edirne semaları, yıllar sonra yeniden
Ramazan’ın maneviyatını yansıtan ışıklı mesajlarla buluşmuştur.

DEVLER GİBİ ESERLER BIRAKMAK İÇİN KARINCALAR GİBİ ÇALIŞAN BİR ÖMÜR

Türk edebiyatı ve fikir dünyasının müstesna isimlerinden Üstad Necip Fazıl Kısakürek’in hafızalara kazınan şu sözü, İsa Hatipler Hoca’nın hayatını adeta özetlemektedir:

“Devler gibi eserler bırakmak için, karıncalar gibi çalışmak lazım.”

İsa Hatipler Hoca da 25 yıllık müezzinlik ve mahyacılık hayatı boyunca bu sözü yaşayarak doğrulayan örnek şahsiyetlerden biri oldu. Arkasında devler gibi bir manevi miras bırakabilmek için, gecesini gündüzüne kattı; minare şerefelerinde rüzgâra karşı sabırla, büyük bir titizlikle ve sarsılmaz bir inançla çalıştı.

O, yalnızca mihrapta ve minberde sesiyle gönülleri mest eden bir müezzin değildi. Aynı zamanda matematiği, estetiği, sabrı ve cesareti aynı potada buluşturarak gökyüzüne imza atan belgeli bir mahya ustasıydı. Bu yönüyle Edirne’nin kültür ve sanat tarihinde müstesna bir yer edindi.

Yirmi beş yıl boyunca Sultan II. Bayezid Külliyesi’nden yükselen o asil seda ve minarelerden şehre yayılan o nurlu mahyalar, bugün de Edirne’nin manevi hafızasında yaşamaya devam etmektedir. Onun bıraktığı eserler, yalnızca kendi dönemini değil, kendisinden sonra gelen nesilleri de aydınlatan kalıcı bir kültür mirasına dönüşmüştür.

Bir ömrünü vazifeye, gayrete ve hizmete adayan İsa Hatipler Hoca; ardında yalnızca mahyalarla süslenen Ramazan geceleri değil, ahlakı, fedakârlığı, çalışkanlığı ve vakfettiği ömrüyle nesilden nesile aktarılacak büyük bir vefa mirası bıraktı. Çünkü kandiller söner, mahyalar iner; fakat samimiyetle yapılan hizmetlerin ışığı hiçbir zaman sönmez.

İnsan fanidir; geride bıraktığı hizmet, yetiştirdiği nesiller ve gönüllere dokunan izler ise bâki kalır. Müezzin İsa Hatipler Hoca da ömrünü adadığı müezzinlik ve mahyacılık hizmetiyle yalnızca yaşadığı döneme değil, kendisinden sonra gelecek nesillere de örnek olacak bir vefa mirası bıraktı.

Aradan yıllar geçmiş olsa da, Sultan II. Bayezid Külliyesi’nden yükselen o asırlık seda, Edirne semalarını süsleyen mahyalar ve gönüllerde bıraktığı güzel hatıra yaşamaya devam etmektedir.

Bir zamanlar Edirne minarelerinde ezanıyla gönülleri,mahyalarıyla gökyüzünü aydınlatan babadan;bugün üniversitede ilim meşalesini taşıyan kıymetli evlada…

Aziz hatırasına hürmetle.

Rabbimiz mekânını cennet, makamını âli eylesin. Rahmeti, hatırası ve geride bıraktığı hizmetleri daima bâki kalsın. Âmin.

Cemil Şahin
Fotoğraf Sanatçısı-Araştırmacı Yazar