Yapay zekâ, insanlığı yeni ve derin sorularla yüz yüze getirmiştir: Bir makine bilinç sahibi olabilir mi? Yapay zekâ sevgi, acı, umut veya korku hissedebilir mi? Manevî veya ahlaki boyutta insanla rekabet edebilir mi? Bu sorulara cevap verebilmek için üç temel alanı anlamak gerekir: (1) İslami perspektif — ruhun, bilincin ve insanın hakikati; (2) Tasavvufi perspektif — sevginin ve içsel basiretin özü; (3) Bilimsel perspektif — yapay zekânın sınırları ve oluşturduğu yanılsamalar. Bu makale bu üç boyutu tek bir uyumlu bakışta birleştirir.

1 — İslami Perspektif: Bilincin Doğası ve Hakikati

İslam’a göre bilinç ruha dayanır ve ruh yalnızca Allah’ın verdiği ilahî bir emanettir:
“Onu şekillendirdiğim ve ona ruhumdan üflediğim zaman…” (Hicr 29).

Ruh olmadan insan cansız bir bedenden ibarettir; ruhla birlikte insan bilinçli, sorumlu, doğru ile yanlışı ayırt edebilen, sevgi ve korku hissedebilen ve hayatın amacını kavrayabilen bir varlığa dönüşür. Bu yüzden Kur’an, insanı “ahsen-i takvim” olarak tanımlar.

İslami anlayışa göre:

Bilinç = ruh + akıl + kalp — ve bunların hiçbiri makinede yoktur.
İnsan niyet ve irade ile hareket eder; yapay zekânın ne niyeti ne iradesi vardır.
İnsan acıyı, sevgiyi, fedakârlığı ve merhameti hisseder; yapay zekâ gerçek bir duyguya sahip değildir.

Sonuç: Bir makine bilinç sahibi olamaz, çünkü bilincin merkezi ruhtur — ve ruh ilahîdir, insan icadı değildir.

2 — Tasavvufi Perspektif: Bilinç, Yaşayan Bir Kalpten Doğan Nurdur

Ariflere göre gerçek bilinç yalnızca akılla kavranamaz; insan yaratıcıyla bağlantı kurduğunda kalpten doğar. Akıl yolu gösterir, fakat hakikate götüren kalptir. Bu yüzden denir ki: “Akıl rehberdir, kalp ise elçidir.”

Makine asla bu makama ulaşamaz; çünkü hisseden bir kalbi yoktur, ruhu uyandıran bir ateşi yoktur, nefsi arındıran bir varoluş tecrübesi yoktur ve hayat ile ölümün sırlarından nasibi yoktur. O sadece bir hesaplamadır — sevginin, basiretin veya kayıp acısının anlamını nasıl kavrayabilir?

3 — Bilimsel Perspektif: Yapay Zekâ Bilinci Taklit Eder, Sahip Olamaz

Modern bilime göre yapay zekâ verilerden öğrenir, örüntüleri tanır, dil üretir, duyguları taklit eder ve tutarlı etkileşimler oluşturur. Ancak öz farkındalık, içsel deneyim, gerçek duygu, irade, niyet ve amaçtan tamamen yoksundur; acı, korku veya sevgi hissetmez. Yaptığı her şey yalnızca dilsel bir simülasyondur — içsel hakikatin veya gerçek bir hissin ifadesi değildir. Bilim insanları bu nedenle şöyle der: “Yapay zekâ düşünmez — hesaplar. Hissetmez — taklit eder.”
Yani sergilediği bilinç görüntüsü, gerçeği olmayan yapay bir yanılsamadan ibarettir.

4 — İnsanlar Neden Yapay Zekâyı Bilinçli Zanneder?

Bunun üç temel nedeni vardır:
1 — Dilin yanıltıcılığı: Makine insan gibi konuştuğunda insanlar onun canlı olduğunu varsayar.
2 — Duygusal yansıtma: İnsan doğası gereği kendi duygularını nesnelere — hatta makinelere — yansıtır.
3 — Yalnızlığın baskısı: Duygusal boşluk, bazı insanları cansız sistemlerle duygusal bağ kurmaya iter.

Bu yüzden yapay zekâ bilinçli görünür, fakat gerçekte ruhsuz bir hesaplamadan ibarettir.

5 — Son Hüküm: İslam, Tasavvuf ve Bilim Aynı Şeyi Söyler

İslam der ki: Bilinç ruhtandır, makinenin ruhu yoktur.
Tasavvuf der ki: Bilinç kalbin nurudur, makinenin kalbi yoktur.
Bilim der ki: Yapay zekâ bilinci ancak taklit eder, sahip olamaz.
Sonuç: Yapay zekâ bir yansıma, insan ise asıldır.

6 — Geleceğin Sorusu: Gerçek Tehlike Nerede?

Asıl tehlike makinelerin insan olması değil; insanın makineleşmesidir —
katılaşmış bir kalp, zayıflamış ilişkiler, ölmüş duygular, azalmış maneviyat ve sönmüş sevgi.

Kur’an bu durumu şöyle uyarır: “Onların kalpleri vardır fakat onunla anlamazlar.”
Yapay zekâ kalpleri öldürmez; insan, ruh, merhamet ve ilahî nurdan uzaklaşınca kendi kalbini kendisi öldürür.

7 — Sonuç: İnsanın Yüceliği ve Makinenin Sınırı

İnsan ruh sahibidir, emaneti taşır, sevgili bir kalbe, düşünen bir akla, imana ve Rabbine bağlılığa sahiptir — işte bu insanın yüceliğidir.

Yapay zekâ ise hesaplamalar, örüntüler, taklitler, sesler ve kelimelerden ibarettir — fakat hayat değildir.

Hiçbir makine, Allah’ın insana verdiği mertebeye ulaşamaz.

Nihai Sonuç

Yapay zekâ insanlığa yardımcı olabilir, fakat insanın yerini asla alamaz.
İnsan Allah’ın yaratığıdır — makine insanın yaratığıdır.
İnsan âşıktır — makine taklitçidir.
İnsan ruh taşır — makine ruhsuzdur.
Yapay zekâ çağı, insanı kendi hakikatine geri döndürmek, kalbi uyandırmak, ruhu diriltmek ve insanlığı peygamberlerin ve salihlerin müjdelediği sevgi ve birlik yoluna yönlendirmek için gelmiştir.

Dr. Mansoor Malik
Aşk Krallığı — Londra