Fransız yazar Emanuel Carrére’in Bıyık (La Moustache) romanında ana karakter Marc Thiriez, bir gün bıyığını keser ve tepetaklak bir kabusun içine yuvarlanır. Bıyığı gidince tüm geçmişini kaybetmiş, ailesini ve arkadaşlarını tanıyamaz olmuştur. Akıl hastanesine kapatılmamak için kendi karısından bile kaçmak zorunda kalır.

Daha sonra filmi de yapılmış, izlemedim, fakat kitabı okuduğum zaman yaşadığım tedirginlik duygusunu hala hatırlarım. Romanın sonunda Marc, yine bıyık bırakarak kendini kurtarıyordu ama ben yine de kendi kendime “İyi ki bıyığım yok” demiştim.

Bir de Guy De Maupassant’ın 1883 tarihli “Bıyık” öyküsü vardır.

Kocasının bıyığını kesmesinden dertlenen Bayan Jeanne, arkadaşına şöyle yazar: “Doğrusu, bıyığı olmayan bir erkek artık erkek değildir. Bıyık olmazsa aşk da olmaz.”  Kocasının bıyıksız kalmasına o kadar içerlemiştir ki adamı, savaşta ölen bıyıklı Fransız askerleri üzerinden ‘vatana ihanet etmekle’ suçlar. Öykünün son cümlesi, -Bayan Jeanne’nin ağzından- “yaşasın bıyık!” şeklindedir.

***

Bıyık pek doğal bir olgu. İnsan soyunun erkeğinin yüzünde ortalama 15 bin kıl kökü bulunuyor. En güçlü olanlar üst dudakta yer alanlar, yani bıyığa dönüşenler. Ergenlikte ilk bunlar çıkıyor ve en hızlı bunlar uzuyor: Günde ortalama 0.4 mm. Ve bıyıklı bir adam, günde ortalama 760 kez bıyığını düzeltiyor.

Bıyık, tarih boyunca önemli bir simge olmuş. Konfiçyus’a göre “Bıyıksız bir adam ruhsuz bir adamdır”. Eski bir Arap atasözü “bıyıksız adam, kuyruksuz kediye benzer” diyor. Eski Yunan ve Roma’da tek başına bıyık tercih edilmiyor ama Spartalılar, Türkler ve Germen kavimleri traşlı yüzleri ve bıyıkları ile ayırt ediliyor.

Orta çağdan itibaren hem Avrupa hem Asya’da yaygınlaşan bıyık, 20. Yüzyılın ikinci yarısında popülerliğini biraz kaybediyor. Şu son 20 yılda ise tüm dünyada sakal-bıyık trendi yeniden yükseliyor. Erkeklerin yarıya yakını sakal-bıyık bırakıyor. Sadece bıyık bırakanların oranı ise %10-15 dolaylarında kalıyor.

ABD’de yapılan bir araştırma insanların %60’nın bıyığa karşı olduğunu gösteriyor. Türkiye’de ise 90’lı yıllarda %70’lerde olan bıyıklı erkek oranının şimdilerde %30 civarında olduğu söyleniyor.

Dünyada bazı ülkelerin özellikle “bıyık sever” olduğu biliniyor: Bulgaristan, Macaristan, Almanya, Mısır, İran, Pakistan, Hindistan, Meksika ve Türkiye.

Türkiye’yi bu listede farklı kılan bir özelliği var: Bizde bıyık hala politik bir işaret olarak kullanılıyor.

“Hala” diyorum, çünkü dünyada da dönem dönem bıyık politik bir simge olmuş. Siyasetin önde gelen isimlerinin sembol bıyıkları var: Gandhi bıyığı, Roosvelt bıyığı, Hitler bıyığı, Martin Luther King bıyığı, Stalin bıyığı, Zapata bıyığı, Wilhelm bıyığı, Franco bıyığı, Lech Walesa bıyığı, Hirohito bıyığı, Pinochet bıyığı…

Dünyaca ünlü liderlerin bıyıkları da takipçileri tarafından taklit edilmiş. Genellikle liderler ölünce bıyık da ölmüş.  Ancak bizde bıyık, süregiden bir kamplaşmanın işareti olarak seçilmiş.

Ülkücülerin hilal bıyıkları var. Dindarlar, muhafazakarlar, dudakla az mesafe bırakılmış “badem” tabir edilen bıyığı bırakıyor. Solcular pos bıyık tercih ediyor. Aslında Yavuz Sultan Selim’den beri görülen “kaytan bıyık” ise  İttihatçı bıyığı olarak biliniyor.

Hülasa, bıyık deyip geçmemek gerekiyor. Ağız ile burun arasındaki bu işaret, sadece bir aksesuar değil aynı zamanda kimliğin, kişiliğin bir parçası olarak görülüyor.

Sadece Türkiye’de değil, dünyada da böyle. Bıyık, siyasi tercih, sosyal statü ve dönemin estetik algısına göre şekillenen bir şey. İnsanın bedeninin bir parçası olduğu için de insana saygının bir parçası olarak saygıyı hak ediyor. Tıpkı başka kılık kıyafet tercihleri gibi.

Yüz elli yıl kadar önce İran’da kadınların bıyıklı olması güzelliğin bir gereği olarak görülüyordu. Feministlerin ikon ismi Frida Kahlo bacı, “tek kaşlı ve bıyıklı ressam” olarak kayda geçti.

Beğenmeyebilirsiniz, çirkin bulabilirsiniz. Ama hiçbirine —İran’ın bıyıklı prenseslerine veya Kahlo’ya bile- “iğrenç” deme hakkınız bulunmuyor.