Eşari, Maturidi… Sünni İslam âleminin on iki asırdır itikadı, iki üç asır yapılmış felsefe-kelam tartışmalarının sonucu zuhur etmiştir. 

Koytak’ın “Boyama Kitabı” adlı şiiri Sünni itikadının şiirsel kelamıdır. Şiire kulak verelim

Boyama Kitabı

Tanrı bir taslak çizmiştir bizim için,

Kader denen bir boyama kitabı

Koymuştur önümüze;

Bizde açıp başlarız boyamaya

O kitapta gördüğümüz şeyleri

Günleri geceleri…

 “Bu uçurtmam, bu tahta atım,

Bu bisikletim, bu ilk arabam,

Bu karım, bunlar da çocuklarım…

Elemlerim, ümitlerim, korkularım,

Bu yerin üstü, bu yerin altı,

Bu da yedinci kat gök…”

İslam dünyasının Sünni boyutunda itikadi temellerimiz Mutezile ekolü ile ortaya çıkmıştır. Eşar’i, bu temelden neşvü nema bulmuştur. Sünni dünyanın itikadi boyutu Eşari’nin, Mutezile ekolünden ayrılışını ilan etmesiyle tam anlamıyla ortaya çıkar. Yani okuduğumuz bu şiir ortaya çıkar…

İslam dünyasının ilk kelamcılarıdır onlar… Mutezile’nin ortaya çıkış nedenini geçersek ekolün yayıldığı dönemlerde amacı yabancı din ve kültürlere karşı İslam’ı savunmak olmuştur. Mutezile’yi bilmeden Eşari’yi anlamak mümkün olmayacaktır.

Mutezile’nin beş ana ilkesi vardır. İlki El Menziletü beynel-Menzileteyn’dir. Büyük günah işleyen kimsenin ne mü’min ne de kâfir olduğu, ikisinin arasında bir yerde bulunduğu ve tövbe etmediği takdirde cehennemlik olacağı fakat cezasının kâfirlerden daha hafif olacağı anlamına gelmektedir. Tabii bu ilke “Cemel”, “Sıffın”, “Tahkim” olaylarına karışmış Müslümanların durumlarıyla alakalı bir ilkeydi. İki Müslüman grup aralarındaki ihtilaftan dolayı savaşmış ve birbirlerinin kanlarını akıtmıştır. Ve her şey durulduğunda siyasi olan bu durum itikadi ilkelere dönüşür. 

Ekolün ikinci ilkesi el-Va’d ve’l-Vaid’dir. Mutezile’ye göre va’d iyilik yapanların ödüllendirileceğini va’deden Allah’ın bu sözünden asla dönmemesi ve mükâfatı vermesi; va’id ise, kötülük yapanları, günah işleyenleri cezalandırmakla veya ebedi cehennemlik olmakla tehdit eden Allah’ın, bu tehdidinden de vazgeçmemesidir. Bu konuda Cemel ve Sıffın savaşına katılan insanlar hakkında mümin, kâfir, münafık ya da ikisi arasında bir yer de (el menziletü beynel-menzileteyn) şeklindeki tanımlamalarla alakalıdır.

Üçüncü ilkesi Emri bil Maruf Nehyi ani’l Münker’dir. Bu ilkeyi bilmeyen yoktur.  İyiliği emretmek kötülükten sakındırmaktır. Mutezile için bu ilkenin adil olmayan yönetime karşı isyan şeklinde siyasi bir boyutu vardır.  İmametle yani yöneticiler ile yakından alakalıdır.

 Dördüncü ilkesi Tevhid’dir.  Allah’ı, sıfatlardan arındırma üzerine bina etmiştir. Allah’ın sıfatlarının zatının özü olduğu yani Allah’ın ilmiyle âlim, kudretiyle kadir, hayatla hay olduğu yaratılmışların sıfatlarıyla Allah’ın tenzih edilmesi gerektiği, Allah’ın cisim veya gölge olmadığı, şahıs, cevher ya da araz kabul edilemeyeceği, Allah için uzunluk, derinlik ve genişliğin söz konusu olmadığı, Allah’ın parçalara ayrılamayacağı ve bölünemeyeceği gibi…

Beşinci ilke ise Adl ilkesidir. İnsanın kendi fiillerini yarattığı, Allah’ın, insanları iradelerinde hür bıraktığı ve sorumluluk yüklediği fikrini işler. Böylece onlar, insanın akıbetini kendi fiiline bağlı saymakta ve insanlarla ilgili işlerde Allah’a nisbet etmeyi kabul etmemektedirler. Allah’ın şerri yaratmayacağı ve onunla hükmetmeyeceği fikrini savunur. Buna gerekçe olarak da Allah’ın şerri yaratması ve onunla hükmetmesi ve ardından da kullarına azap etmesi halinde, kullarına zulmetmiş sayılacağı hususunu getirir. Oysa adil olan Allah’ın kullarına zulmetmesi düşünülemez.

Hikmet felsefesi yapan ya da İslam rasyonalistleri diyebileceğimiz Mutezile’nin, Koytak’ın bu şiirini kabul etmesi mümkün gözükmüyor. Zira bu şiir “Adl” ya da “adalet” ilkelerine ters düşer. Bu ilkeye göre insan kendi fiillerinin sahibidir yani insan fiillerini kendisi yaratır yani insan fiillerinde hürdür.  Fiillerinin sahibi, yaratıcısı olduğu için de cennet, cehennem ve araf vardır yani adalet… Bu şiir, insanın fiillerini yaratan değil, iradesiyle seçen bir varlık olarak kabul eder. Seçtiği ise Allah’ın yaratmış olduğu her şeydir.  Ve Allah adaleti, yaratmış olduğu fiilleri seçenler üzerinedir.  Bu kelam anlayışı Ehli-sünnet itikadını oluşturur.

İmam Eş’ari 40 yaşına kadar Mutezile fırkasında bulunur ve burada meşhur olur. Bir gün rüyasında Peygamber efendimiz (s.a.v) görür.  Ve on beş gün evinden çıkmaz. Sonra Basra camiinde kürsüye çıkıp aşağıdaki açıklamayı yapar:

"Ey insanlar! Çoktan beri size görünmez oldum. Dikkatle düşündüm. İnsafla inceledim. Yanımdaki delilleri gözden geçirdim. Tercih hususunda zorlandım. Sonunda Allah-u teâlâdan beni hidayete, doğru yola kavuşturmasını istedim, dua ettim. Allahü teâlâ beni hidayete, doğru yola kavuşturdu. Mutezile yoluna ait itikatlarımın hepsinden vazgeçip, kurtuldum"

Ve o günden sonra Eş’ari, ehli-sünnet olduğunu söyler. Ehli-sünneti geliştirir ve ehli-sünneti felsefi-akılcı temellerine kavuşturur.

Haftaya, Eş’ari’nin Mutezile’yi terk ediş nedenlerine değineceğim.

Kaynakça: Akılcı Din Söylemi Mutezile Pr. Dr. Osman Aydınlı

Hacer Aydın - Haber 7

aceraydin@hotmail.com