Okullar açıldı… 18 milyonu aşkın öğrenciyle birlikte tüm aileleri önce okul telaşı sardı. Geleneksel olarak okullar açıldıktan sonra ülkece önce kırtasiyeye, sonra mağazalara en sonra da bulaşıcı hastalıklardan dolayı doktorlarımıza, hastanelere gidileceğini artık biliyoruz.

Uzun bir yaz tatilinin ardından öğrenciler tekil olarak ev ve park-bahçe hayatından topluca okul binalarına, sınıflara girdiğinde haliyle aksırık, tıksırıkla başlayan, ateşle, uykusuzlukla, kusmayla devam eden bir süreç ne yazık ki aileleri bekliyor.

Sınıflar ve okullar da hastalıkların ışık hızında yayılmasında ne yazık ki üzerine düşen görevi her zamanki gibi eksiksiz yapıyor.

Yaklaşan kış mevsimi öncesi alanının uzman bir isminden özellikle küçük yaş grubu öğrenciler başta olmak üzere tüm öğrencilere ve ailelere bir “sağlık yol haritası” çıkararak ülkemizin evlatlarının sağlıkla eğitim hayatını sürdürmelerini istiyoruz.

Bu vesileyle Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı Prof.Dr.İbrahim Hakan BUCAK Hocamla öğrtencilerimiz ve aileleri adına sağlık alanında bir söyleşi yapmak için buluştuk.

Çocuklarımız okula sağlık açısından hazır mı?

Okula hazırlık; çanta, kitap ve kırtasiye alışverişinin ötesinde, çocuğun bedensel ve ruhsal ihtiyaçlarını da düşünmeyi gerektirir. Yeterince uyuyan, dengeli beslenen, iyi gören ve duyan, kendini güvende hisseden bir çocuk öğrenmeye daha hazırdır.

Amerikan Pediatri Akademisi’nin (AAP) ailelere yönelik önerilerinden yararlanarak hazırladığımız bu sorular, kreş, anaokulu ve ilkokul döneminde sağlıklı bir başlangıca rehberlik edecektir.

Çocuğum okula yeterince uyuyarak mı gidiyor?

Uyku; dikkat, hafıza, öğrenme ve duygusal denge için temel ihtiyaçtır. Yetersiz uyuyan çocuklarda dikkat dağınıklığı, huzursuzluk ve öğrenmede güçlük görülebilir. Uykusuzluk arttıkça gün içerisinde ya aşısı uyuklama hali ya da aşırı hareketlilik görülebilir. Bu durum bazen hiperaktivite semptomları ile karışır.

AAP’nin desteklediği uyku süresi önerilerine göre, 24 saat içinde 1–2 yaşındaki çocuklar 11–14 saat, 3–5 yaşındakiler 10–13 saat, 6–12 yaşındakiler ise 9–12 saat uyumalıdır. Küçük çocuklarda gündüz uykuları bu sürelere dâhildir. Düzenli yatış ve kalkış saatleri oluşturulmalı, ekranlar yatak odasından çıkarılmalı ve yatmadan en az bir saat önce kapatılmalıdır. Uykunun hergün benzer saatte başlaması vücudu bir bilgisayar proğramı gibi proğramlaması demektir. Ayrıca uykunun gecikmeden erken saatte başlaması; büyüme hormonu sentezi, diğer hormonların kortizol gibi dengeli bir şekilde salınmasını tetikler. Yani uyku vücudun işlevselliğinin tam uyumunu arttırır.

Çocuğum güne kahvaltıyla mı başlıyor?

Sabah telaşında kahvaltı kolayca atlanabilir. Oysa dengeli bir kahvaltı, çocuğun günlük besin ihtiyaçlarının karşılanmasına ve öğrenmeye katılımına destek olur. Yapılan çalışmalar sabah kahvaltısı yapan çocukların okulda öğrenme başarısını arttırdığını göstermektedir. Düzenli kahvaltı yapmanın ana düzenleyicisi ebeveynin de kahvaltı yapıyor olması, yani çocukla birlikte kahvaltı yapılmasıdır.

AAP, kahvaltının günlük rutinin bir parçası olmasını önerir. Yumurta, peynir, yoğurt veya süt gibi protein kaynakları; tam tahıllar ve meyvelerle birlikte değerlendirilebilir. Hazırlıkları akşamdan yapmak, sabah kahvaltıya zaman ayırmayı kolaylaştırır.

Çocuğumun okul çantası vücuduna uygun mu?

Ağır ve yanlış taşınan çantalar omuz, boyun ve sırt ağrısına neden olabilir. Çocuk çantasını taşırken öne eğilmek zorunda kalıyorsa yükü azaltmak gerekir. Çocuklarda omurga eğriliği farkındalığı artmaktadır. Özellikle ergenlik dönemine yaklaştıkça vücutta meydana gelen hormonal değişimler, çanta taşımak gibi fiziksel uyaranlarla birlikte omurga eğiriliğine eğilimi olan çocuklarda durumu hızlandırmaktadır.

AAP’ye göre dolu çantanın ağırlığı, çocuğun vücut ağırlığının %15’ini geçmemelidir. Bu oran hedef değil, üst sınırdır; çanta mümkün olduğunca hafif tutulmalıdır. Geniş, destekli iki omuz askısı kullanılmalı, çanta vücuda yakın durmalı ve gereksiz eşyalar çıkarılmalıdır.

Çocuğumun sağlık kontrolü ve aşıları tamam mı?

Sağlık kontrolleri, yalnızca hastalık olduğunda yapılan muayenelerden ibaret değildir. Büyüme, gelişim, beslenme, uyku ve davranışların birlikte değerlendirilmesini sağlar. Ülkemizde bu yıl 2. Doz suçiçeği aşısı uygulanmaya başlandı. Normalde 12. Ay da yapılan aşının ikinci dozu 4. Yaşta tekrar edilecek. Şu anda 4-6 yaş arasında bulunan çocuklarda tek doz yine uygulanmaya başlandı. Okul öncesi dönemde yapılacak rutin muayene esnasında gerekli olduğu durumda kan tetkikleri de bakılmalı böylece eksik olduğu tespit edilen herhani bir vitamin takviye edilecektir.

AAP, okul çağında yıllık koruyucu sağlık kontrolünü önerir; kreş çağındaki küçük çocukların takip aralıkları yaşlarına göre daha sık olabilir. Okula hazırlık döneminde zamanı gelen kontroller tamamlanmalı, aşı kayıtları gözden geçirilmeli ve eksikler çocuk hekimiyle planlanmalıdır.

Çocuğum okula giderken kendini güvende ve iyi hissediyor mu?

Okula gitmek istememe, tekrarlayan karın ağrısı, baş ağrısı veya bulantı bazen kaygı, akran ilişkileri ya da uyum güçlüğüyle bağlantılı olabilir. Ancak bu yakınmalar değerlendirilmeden “psikolojik” diye geçiştirilmemelidir. Sınıf öğretmenleri, okul rehberlik servisi ile görüşülmeli, gerekli durumda uzman hekim muayenesi yapılmalıdır.

AAP, çocuğun yakınmalarının çocuk hekimi tarafından değerlendirilmesini ve gerektiğinde aile ile okulun birlikte çalışmasını önerir. Konuşmayı kolaylaştırmak için “Okulda seni endişelendiren bir şey var mı?” veya “Yardım istediğin bir konu var mı?” diye sorabiliriz. Bunlar çocuğu dinlemeye yönelik örnek sorulardır.

Çocuğumun iyi gördüğünden emin miyim?

Çocuklar bulanık gördüklerini her zaman fark etmeyebilir veya anlatamayabilir. Bu nedenle şikâyet olmaması, görmenin normal olduğunu kesin olarak göstermez. Özellikle 3 ve 5 yaşta rutin göz doktoru tarafından kontroller yapılmalı, gerekirse ara dönemlerde de muayene edilmelidirler.

AAP, düzenli sağlık kontrollerinde gözlerin değerlendirilmesini ve yaşa uygun görme taramalarını önerir. Taramada sorun saptanırsa ya da aile veya öğretmen görmeyle ilgili bir güçlük fark ederse göz hekimine yönlendirme yapılmalıdır. Her çocuğa her yıl kapsamlı göz hekimi muayenesi gerekip gerekmediği, bulgularına ve risklerine göre belirlenir.

Çocuğumun dişlerini yalnızca ağrıdığında mı kontrol ettiriyorum?

Ağız ve diş bakımına ilk dişle birlikte başlanmalıdır. Süt dişlerinin zamanla düşecek olması, bakım ve tedavilerinin ertelenmesi için bir neden değildir. Yaptığım çalışmada erken süt çocuğu diş çürüğü sıklığı (24-72 ay arasında) %33 olarak tespit edildi. Yani her 3 çocuktan 1’inin dişlerinde çürük var. Bu durum uyku sorunlarına da neden olmaktadır. Diş hekimi muayenesi önemlidir.

AAP, erken başlayan düzenli diş hekimi takibini ve dişlerin günde iki kez florürlü macunla fırçalanmasını önerir. Üç yaşından küçüklerde pirinç tanesi, 3–6 yaşta bezelye tanesi kadar macun kullanılmalıdır. Küçük çocukların dişlerini yetişkin fırçalamalı veya fırçalamayı tamamlamalıdır. Diş hekimi kontrolleri ağrı ortaya çıkması beklenmeden sürdürülmelidir.

Çocuğumun beni ve öğretmenini iyi duyduğundan emin miyim?

Söylenenleri sık tekrarlatma, seslenildiğinde yanıt vermeme veya konuşmaları takip etmekte zorlanma durumunda işitme de düşünülmelidir. Bu davranışları hemen “dinlemiyor” diye yorumlamamak gerekir. Sık geçirilen orta kulak iltihabı durumunda işitme kaybı olabilir. Mutlaka kulak burun boğaz uzman takibi yapılmalıdır.

AAP’nin koruyucu sağlık izleminde yaşa uygun işitme taramaları bulunur; örneğin 4, 5 ve 6 yaş kontrollerinde işitme değerlendirilir. İşitmeyle ilgili bir kaygı varsa rutin tarama zamanı beklenmeden çocuk hekimiyle görüşülmelidir, ayrıca kulak burun boğaz uzmanı takibi gerekebilir.

Çocuğum hastayken okula gitmeye gerçekten hazır mı?

Kararı yalnızca burun akıntısına göre vermek yeterli değildir. Çocuğun genel durumu, günlük etkinliklere katılıp katılamadığı ve ihtiyaç duyduğu bakım da önemlidir. Ateş, kusma, ishal gibi durumlarda şikayetler sonlanan kadar evde kalması uygundur. Ayrıca kanıtlanmış enfeksiyonlar durumunda Beta mikrobu gibi evde kalış süresi uzayabilir, semptomlar azalsa bile tedavi süresi tamamlanmalıdır.

AAP’ye göre solunum yolu belirtilerine ateş eşlik ediyorsa veya çocuk etkinliklere rahatça katılamıyorsa evde kalmalıdır. Genel durumu iyi olan çocukta hafif burun akıntısı tek başına her zaman okuldan uzak kalmayı gerektirmez. Okula dönüş, hastalığa özgü öneriler ve okulun sağlık kuralları doğrultusunda planlanmalıdır.

Öğretmeni, çocuğumun sağlık ihtiyaçlarını ve acil durumda ne yapacağını biliyor mu?

Astım, ciddi alerji, diyabet veya epilepsi gibi durumlarda okulun yalnızca hastalığın adını bilmesi yeterli değildir. Günlük bakım ve acil durumlar için önceden hazırlık yapılmalıdır. Sınıf öğretmenleri alerjisi olan bireylerin alerjilerini tek tek kayıt etmeli ve buna göre bir hazırlık planı yapmalıdır.

AAP, okulda ilaç kullanımı için aile, hekim ve okul arasında koordinasyonu önerir. İlaçların nasıl uygulanacağı, güvenli şekilde nerede saklanacağı ve kimin sorumlu olacağı belirlenmelidir. Gereken çocuklar için yazılı acil eylem planı hazırlanmalı, aileye ulaşılacak telefonlar güncel tutulmalıdır.

Çocuklara mesajım

“Sevgili çocuklar, okulda canınızı acıtan, sizi korkutan veya anlamadığınız bir şey olursa öğretmeninize ve ailenize söyleyin. Yardım istemekten çekinmeyin. Oynamanız, öğrenmeniz ve kendinizi iyi hissetmeniz bizim için çok değerli.”

Ailelere mesajım

“Okula hazırlık listenize uyku düzenini, dengeli beslenmeyi, sağlık kontrollerini, göz ve diş sağlığını da ekleyin. Çocuğunuzun yalnızca ne öğrendiğini değil, nasıl hissettiğini de merak edin. Onu dinlemek, ihtiyaçlarını fark etmenin ilk adımıdır.”

Öğretmenlere mesajım

“Çocuğun davranışındaki değişiklik, bazen bir sağlık sorununun ilk işareti olabilir. Sık tekrarlatma, tahtayı görmekte zorlanma, gündüz uykululuğu veya etkinliklerden uzaklaşma gibi gözlemlerinizi aileyle paylaşın. Aile, öğretmen ve çocuk hekimi arasındaki iletişim, çocuğun ihtiyaçlarının erken fark edilmesini sağlar.”

Değerli Hocama teşekkür ediyorum. Bu vesileyle Manisa Turgutlu’daki saldırıda yaralanan öğrencilerimize şifa diliyorum.

Günün sözü: “Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur.”

İsmail YOLCU

Çankaya Üniversitesi İletişim Koordinatörü

İnstagram: ismailyolcu58