Sivil toplum kuruluşlarının (STK)’ları faaliyet alanında, edebiyat, fonlama bulma zorluğu ve ölçülebilir sosyal etki sunamaması nedeniyle geri planda kalmaktadır; bu durum sanat ve kültür dünyasını zayıflatmaktadır.  

STK’ların edebiyata ilgisinin yetersizliği dikkatimi çekmiştir hep.. STK yöneticileriyle de konuştum bu konuyu. Aldığım cevaplar üç alanda yoğunlaşıyor: a)Kaynak yetersizliği; b)Hak temelli acil krizlerin önceliklendirilmesi ve c)Bürokratik engellerden kaynaklanmaktadır. 

STK’LARIN EDEBİYATA MESAFELİ DURUŞUNUN NEDENLERİ

Yapılan araştırmalarda dile getirilen STK'ların edebiyat alanına mesafeli yaklaşmasının ardındaki temel dinamikler şunlardır:

1.Öncelik sıralaması: Hak arama, yoksulluk, eğitim ve sağlık gibi hayati krizler, edebiyat gibi kültürel alanları lüks ve ikincil bir ihtiyaç olarak konumlandırır. 

2.Fon ve kaynak kısıtları: Uluslararası veya yerel hibeler çoğunlukla acil sosyal problemlerin çözümüne odaklanır. Edebiyat projeleri için sponsor veya fon bulmak oldukça zordur;

3.Fayda ve etki ölçümü: STK'lar yaptıkları işin toplumsal karşılığını (örneğin; okullaşan çocuk sayısı, kurtarılan can, sağlanan gıda) somut verilerle raporlamak zorundadır. Edebiyatın dönüştürücü gücünü bu şekilde sayısallaştırmak mümkün değildir.

4.Kurumsal misyon: Vakıf veya dernek tüzükleri genellikle spesifik bir amaca (çevre, insan hakları, çocuk gelişimi) hizmet etmek üzere yazılır ve sanatsal sınırları esnetmek bürokratik yük getirebilir. 

Bu eksiklik, edebiyat alanının daha çok bağımsız inisiyatiflere, yayınevlerine ve yerel yönetimlerin kültür merkezlerine kalmasına neden olmaktadır. 

EDEBİYATIN ARAÇSALLAŞTIRILMASI

STK’larının edebiyatı bir amaç değil (sanat için sanat), toplumsal dönüşüm, farkındalık ve savunuculuk için güçlü bir araç (enstrüman) olarak kullandığı çağdaş dünyadan ve Türkiye'den iyi uygulama örnekleri de vardır:

1. Bibliyoterapi ve Rehabilitasyon (Ruh Sağlığı ve Cezaevleri):

İngiltere’de The Reader Organisation adında bir topluluk, "Açık Okuma" grupları kurarak cezaevlerindeki mahkumlar, psikiyatri hastaları ve demans hastalarıyla edebiyatı buluşturmaktadır. Klasik edebiyat metinleri ve şiirler, bireylerin kendi travmalarını ve duygularını ifade etmesi için terapötik bir araç olarak kullanılmaktadır.

2. İnsan Hakları, Tanıklık Anlatıları ve Savunuculuk:

Uluslararası - PEN International: "Hapisteki Yazarlar Komitesi" aracılığıyla edebiyatı doğrudan bir insan hakları savunuculuğu enstrümanına dönüştürür. Sansüre uğrayan hikayeleri dünyaya duyurarak diplomatik ve toplumsal baskı mekanizmaları kurarlar.
Türkiye Örnekleri: Göç, toplumsal cinsiyet veya azınlık hakları üzerine çalışan bazı yerel STK'lar, mültecilerin veya şiddet mağduru kadınların gerçek yaşam hikayelerini öyküleştirerek antolojiler yayımlamaktadır. Bu sayede, kuru istatistiklerin yaratamadığı duygusal bağ ve empati, edebi metinler aracılığıyla kurulur. 

3. Eğitimde Fırsat Eşitliği ve Eleştirel Düşünce:

Türkiye - Dünyaya Açılan Kitaplar (Çeşitli Eğitim STK'ları): Özellikle dezavantajlı bölgelerdeki çocuklara sadece kitap ulaştırmayı değil, yaratıcı okuma ve yazma atölyeleriyle eleştirel düşünceyi geliştirmeyi hedefler. Edebiyat; çocukların kendilerini ifade etme, analitik düşünme ve dil becerilerini artırma aracı olarak konumlandırılır.

4. Toplumsal Bellek ve Arşiv Oluşturma

Sözlü Tarih Projeleri: Hafıza merkezleri ve hak temelli dernekler, resmi tarihin dışarıda bıraktığı toplumsal kırılmaları (göçler, hak ihlalleri, yerel kültürlerin kaybı) sözlü tarih görüşmeleri yapıp bunları edebi/anlatı formunda kitaplaştırarak sivil arşivler oluşturmaktadır.

Edebiyatı zayıflatan kültür ortamlarında en dikkat çeken unsur medyadır.

Özellikle dijital medyanın düşünce, sanat ve edebiyata gerekli ve yeterli destek vermeyişi üzerinde durulması gereken önemli bir konudur. Hiç şüphesiz dijital medyanın edebiyata mesafeli duruşunda STK’ların sanat-edebiyatı ihmalinin de payı vardır..

Mustafa Yürekli / Haber7