Bütün dünya nefesini tutmuş kaçınılmaz görülen küresel ekonomik krizin gelmesini bekliyor. 2008’de hiç kimsenin beklemedigi anda, ABD’de tutsat sisteminin çökmesiyle patlak veren kriz, devletlerin piyasaya trilyonlarca dolar aktarmasıyla en azından bir süre için engellenmiş, bir başka deyişle ötelenmişti. Kriz, üzerinden iki sene geçmeden tekrar nüksetmek üzere.

Bu sefer krizin merkezinde ödenemeyen tutsat kredilerinden ziyade trilyonlarla ifade edilmeye başlanan kamu borçları var. Tüm ekonomistler 1929’daki büyük buhranın seviyesinde bir krizin kaçınılmaz oldugu konusunda hem fikirler. 1929’da olduğu gibi ABD başlayıp Avrupaya yayılan krizin tüm dünyayı etkisi altına lamasına mutlak gözle bakılıyor.

Tüm göstergeler bize bu krizin belki bir kez daha ötelenebileceğini ama kesinlikle engellenemeyeceğini gösteriyor. İktisadi krizlerin, özellikle de bu ölçekteki krizlerin, çok agır siyasal ve sosyal sonuçlar doğurduğu göz önünde bulundurulduğunda, dünyanın yeni bir dönemecin eşiğinde olduğu görülecektir. Hiç bir şeyin eskisi gibi olmıyacağı bir dönemecin eşiğinde. Sınırların, güç dengelerinin tamamen degişeceği, günümüz değer yargılarının yerini hiç kimsenin ihtimal vermiyeceği düşüncelere ve uygulamalara bırakacağı bir dönemecin eşiginde.

Dünyayı bekleyen temel değişimi anlayabilmek için 1929 Buhranı ve onun akabinde meydana gelen siyasi ve sosyal degişimlere bakmak yeterlidir. Önemli bir gösterge olan o döneme kısa bir göz atmak tüm dünyanın endişe ile bekledigi yakın gelecek hakkında önemli ipuçları verecektir.

Büyük buhran da ilk önce ABD’de başlamış daha sonra Avrupaya sıcramıştı. Avrupadan da farklı bir iktisadi sistem kuran Sovyetler dışında tüm dünyayı etkisi altına almıştı. Buhranın, siyasi ve sosyal sonuçları iktisadi sonuçlarından daha ağır olmuştu. Önceden sadece marjinal bir kaç grup tarafından ifade edilen uçuk görüşler kitleler tarafından hararetli şekilde desteklenmeye başlanmıştı. Hem de medeniyetin beşiği olarak görülen Avrupa'da.

Faşizm ve Nasyonel sosyalizm baş döndürücü başarısını her şeyden önce Büyük Buhrana borçludur. Ekonomik sıkıntı kıskacında kalan milyonlar kendilerine ütopik vaatlerde bulunan ve bunda kısmende olsa başarılı olan totaliter ideolojilere hiç düşünmeden destek verdiler.

Büyük Buhran sadece faşizme zemin hazırlamadı aynı zamanda 20. Yüzyılın diger totaliter rejimi Sovyetlerin de önünü açtı. Stalin, krizin dünyada neden olduğu siyasi ve iktisadi belirsizlik ve boşluktan yararlanarak Sovyetleri kısa süre içinde büyük bir sanayi ülkesine dönüştürmeyi başardı.

Büyük Buhranın tüm bunlardan daha önemli olan sonucu ise 2. Dünya savaşıdır. Krizi çözme vaadiyle iktidara gelen Roosevelt, Keynezyenci anlayışa dayanan new deal politikasına rağmen ekonomik göstergeleri kriz öncesi duruma getirmeyi başaramamıştı. Kısmı düzelmeler krizden çıkış icin yeterli degildi. Bu ölçekteki bir krizden çıkış için devasa üretim talebi gerekiyordu. Bu talebi de 5 yıl boyunca Dünyayı kan gölüne çeviren 2. Dünya Savaşı oluşturaçaktı.

Dünya 1929’dan günümüze değin Büyük Buhran ölceğinde ekonomik kriz yaşamadı. Savaş sonrası, ABD ekonomisi altın yıllarını yaşadı. ABD, 1971’de patlıyan krizi, Breton Woods konferansının en temel ilkelerinden biri olan altına dayalı dolar politikasından vaz gecerek aşmayı başardı.

80’lerdeki krizde baş edilemiyecek seviyede degildi. Hatta o derece ki bu dönemler için kriz yerine durgunluk tabiri kullanılıyordu. Kaldı ki klasik liberal anlayışa göre, bu tarz dönemsel duraklamalar topal ördekleri temizledigi için ekonomiyi daha güçlü hale getiriyordu.

Tüm bunlar da gösteriyor ki, 29’dan sonraki hiç bir kriz büyük Buhran’la kıyas edilecek seviyede degildi. Hepsi dönemseldi ve kısa süre sonra aşıldı. Ama aynı şeyi beklenilen kriz için söylemek zor. Günümüz dünya ekonomisinin haçmi ve şekli düşünüldügünde yeni krizin en az büyük buhran ölçeginde olaçagını söylemek hiç de abartılı olmıyaçaktır. Dua edelim ki siyasi ve sosyal sonuçları bir önceki kadar yıkıcı olmasın.

Ömer Turan  - Haber 7
turanomer72@hotmail.com