Prof. Dr. Zakir Avşar
Prof. Dr. Zakir Avşar
HABER7 YAZARI
TÜM YAZILARI

Kutsalları pazara çıkarmak veya sosyal medyada değer erozyonu

GİRİŞ 19.11.2026 GÜNCELLEME 19.11.2026 YAZARLAR

İnsanlık tarihi boyunca din, millet, aile, ahlâk ve ortak hafıza, toplumları bir arada tutan temel değer alanları olmuştur. İnsanlar bu değerler etrafında aidiyet geliştirmiş, hayatlarına anlam kazandırmış, sevinçlerini ve acılarını paylaşmış, gelecek kuşaklara bir medeniyet mirası bırakmıştır.

Bu değerlerin ortak özelliği insanın maddi çıkarlarının üzerinde bir anlam taşımasıdır. Ne var ki günümüzün dijital dünyasında insanlığın asırlardır muhafaza etmeye çalıştığı bu anlam dünyası giderek daha fazla ticari kazancın, kişisel şöhretin ve sınırsız görünürlük arzusunun malzemesine dönüştürülmektedir.

Sanal ortamda Kâbe görüntüsü eşliğinde tavaf animasyonları oluşturulması ve izleyicilerin gönderdikleri dijital hediyeler karşılığında isimlerinin bu animasyonlarda dolaştırılması, dinî kavramların ücretli etkileşim unsurlarına dönüştürülmesi meselenin geldiği noktayı, suiistimalin boyutlarını, ahlaksızlığın ölçüsüzlüğünü göstermesi bakımından ibret vericidir.

Bu tür uygulamalarda insanın inanç dünyasındaki hassasiyetler ekonomik kazanç elde etmenin araçları hâline getirilmektedir. Üstelik bu kazanç çoğu zaman insanların dinî aidiyetlerinden, manevi beklentilerinden ve iyi niyetlerinden beslenmektedir.

Bir kişinin gönderdiği dijital hediyenin dinî bir karşılık taşıdığı izlenimi oluşturulması, yapılan harcamanın manevi bir değerle ilişkilendirilmesi ve katılımcıların daha fazla ödeme yapmaya teşvik edilmesi basit bir sosyal medya eğlencesi olarak değerlendirilemez.

Sorunun daha derin boyutu ise kutsalların pazarlanmasının münferit bir hadise olmamasıdır. Sosyal medyanın farklı mecralarında dinî, millî, ailevi ve kültürel değerler, izlenme sayısı ve etkileşim uğruna kolaylıkla içerik malzemesi yapılabilmektedir. Bir gün dinî semboller, ertesi gün millî hassasiyetler, başka bir gün aile mahremiyeti ve toplumsal acılar gündeme taşınabilmektedir.

İnsanların en hassas duygularına dokunan konular çoğu zaman bağlamından koparılarak dramatize edilmekte, kurgulanmakta ve ticari kazanca tahvil edilmektedir. Böylece değerlerin kendisi değil o değerler üzerinden elde edilebilecek dikkat ve kazanç önem kazanmaktadır.

Burada ciddi bir kavram kargaşası da yaşanmaktadır: Görünür olmak değerli olmakla, çok izlenmek haklı olmakla, çok para kazanmak başarılı olmakla eş tutulmaktadır.

Her şeyin serbestçe sergilenebildiği, her duygunun ekonomik karşılığa dönüştürülebildiği, her hassasiyetin bir izlenme fırsatı olarak görüldüğü bir ortamda sadece tefessüh vardır…

Bu gelişmenin arkasında, sosyal medya platformlarının işleyiş mantığı da bulunmaktadır. Dijital ekonominin temel dinamiklerinden biri, kullanıcıların dikkatini mümkün olduğunca uzun süre platformda tutmak ve bu dikkati ekonomik değere dönüştürmektir.

Algoritmaların etkileşimi ödüllendiren yapısı, çoğu zaman nitelikli, eğitici ve toplumsal fayda üreten içeriklerden ziyade şaşırtıcı, kışkırtıcı, uç ve sansasyonel içeriklerin öne çıkmasına yol açmaktadır.

Bir insanın bilgi birikimi, ahlaki tutarlılığı veya topluma sağladığı katkı bu sistemde her zaman belirleyici değildir.

Bazen birkaç saniyelik şaşkınlık bir saatlik nitelikli düşünceden daha fazla ekonomik karşılık bulabilmektedir.

Böyle bir rekabet ortamında içerik üreticileri dikkat çekebilmek için toplumsal sınırları zorlamaya, mahremiyeti ihlal etmeye ve kutsal kabul edilen değerleri dahi gösteriye dönüştürmeye yönelebilmektedir.

Bu durumun sosyolojik açıdan önemli bir boyutu da değerlerin metalaşmasıdır. Metalaşma, normal şartlarda ekonomik mübadele konusu olmayan unsurların alınıp satılabilir, fiyatlandırılabilir ve tüketilebilir nesnelere dönüştürülmesidir.

Dinî sembollerin, millî duyguların, aile ilişkilerinin, çocukların mahremiyetinin ve insanların acılarının dijital gelir elde etme aracına dönüşmesi bu çerçevede ele alınmalıdır.

Çocuğunun mahremiyetini milyonlarca kişinin önüne seren, aile içi tartışmalarını canlı yayın malzemesi yapan, yakınlarının hastalığını veya ölümünü izlenme ve bağış toplama vesilesine dönüştüren içerik üreticileri kişisel hayat ile kamusal gösteri arasındaki sınırı ortadan kaldırmaktadır. Üstelik bu davranışlar zamanla sıradanlaşmakta, izleyiciler de başkalarının mahremiyetini tüketilen bir eğlence unsuru olarak görmeye alışmaktadır.

Burada içerik üreten kişilerin ahlaki sorumluluğundan söz etmek gerekli ama yeterli değildir. Bu davranışları teşvik eden, görünürlük kazandıran, ekonomik getirilerini mümkün kılan ve denetim mekanizmalarını yeterince işletmeyen dijital platformların da ciddi sorumluluğu bulunmaktadır.

Bir platformun kendisini kullanıcıların içerik paylaştığı tarafsız bir teknoloji ortamı olarak tanımlaması ekonomik ve toplumsal etkileri bakımından üstlendiği sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

İçerik öneri algoritmaları, canlı yayın sistemleri, dijital hediye mekanizmaları ve kullanıcıları daha fazla harcamaya yönelten tasarımlar platformların bilinçli biçimde oluşturduğu ticari sistemin parçalarıdır. Bu sistemlerin ortaya çıkardığı zararlar karşısında platformların hesap verebilir olması gerekir.

Dünyada bu meseleye ilişkin önemli hukuki ve siyasi tartışmalar yürütülmektedir. Avrupa Birliği'nin Dijital Hizmetler Yasası (Digital Services Act) dijital platformların sorumluluklarını artıran önemli düzenlemelerden biridir.

Yasa içerik denetiminde şeffaflık, kullanıcıların haklarının korunması, yasa dışı içeriklerle mücadele, reklam sistemlerinin açıklanması ve çocukların dijital ortamdaki güvenliği gibi konulara odaklanmaktadır. Platformların tavsiye algoritmalarının hangi ölçütlerle çalıştığını açıklaması, kullanıcıların içerik akışları üzerindeki kontrolünün artırılması ve manipülatif arayüz tasarımlarının sınırlandırılması bu yaklaşımın önemli unsurlarıdır. Buradaki temel anlayış dijital platformların ekonomik faaliyet yürütürken toplumsal sonuçlardan bağımsız düşünülemeyeceğidir.

Farklı siyasi ve hukuki sistemlerde dijital yayıncılığın denetlenmesi, tüketicinin korunması ve özellikle çocukların ekonomik manipülasyona karşı güvence altına alınması yönünde arayışlar bulunmaktadır.

Demokratik hukuk devletinin görevi dolandırıcılığı, aldatıcı ticari uygulamaları, istismarı, yasa dışı para hareketlerini ve hak ihlallerini önlemektir.

Türkiye açısından da meselenin çok yönlü değerlendirilmesi gerekmektedir. Sosyal medya üzerinden bağış veya dijital hediye adı altında para toplanması, ticari faaliyetlerin vergilendirilmesi, tüketicinin yanıltılması, çocukların korunması, kutsalların suiistimalinin önüne geçilmesi, kişisel verilerin güvenliği ve şüpheli finansal işlemler birbirinden bağımsız düşünülemez.

Bütün bu hukuki düzenlemelerin üzerinde duran daha temel bir mesele de toplumsal ahlak ve sorumluluk konusundaki hassasiyetimizdir. Elbette kanunlar insanların bütün davranışlarını ahlaki hâle getiremez.  Ancak ailelerin çocuklarına dijital okuryazarlık kazandırması, eğitim kurumlarının eleştirel düşünceyi geliştirmesi, medya kuruluşlarının bu tür içerikleri reyting ve tıklanma uğruna sürekli dolaşıma sokmaması, sivil toplum kuruluşlarının bilinçlendirme faaliyetleri yürütmesi büyük önem taşımaktadır.

Medya kuruluşlarının da bu konuda ayrı bir sorumluluğu vardır. Toplumsal tepki doğuran her hadisenin sansasyonel başlıklarla yeniden dolaşıma sokulması, eleştirilen davranışın daha geniş kitlelere ulaşmasına ve zaman zaman taklit edilmesine neden olabilmektedir.

Bu tür olaylar haberleştirilirken istismar yöntemlerinin ayrıntılı biçimde reklamını yapmak yerine ortaya çıkan toplumsal sorunun nedenleri, ekonomik mekanizmaları ve önlenme yolları üzerinde durulmalıdır.

Asıl tehlike bu tür davranışların giderek kanıksanmasıdır. Bir zamanlar toplumda ciddi tepki doğuracak davranışlar birkaç saatlik gündem oluşturduktan sonra unutulabilmektedir. Ardından daha uç, daha çarpıcı ve daha ölçüsüz başka bir içerik ortaya çıkmakta, toplumsal dikkat sürekli yeni bir skandala yönelmektedir. Böylece ahlaki duyarlılık, geçici tepkilerden ibaret hâle gelmektedir.

Mesele birkaç sosyal medya kullanıcısının ölçüsüzlüğünden ibaret değildir. Kaybettiğimiz bizi insan yapan ortak değerlerdir.

Prof. Dr. Zakir Avşar / Haber7

YORUMLAR 11 TÜMÜ
  • SULTANALPARSLANHAN 10 saat önce Şikayet Et
    Biz ki her mevcûdu yıktık, gâyesiz bir fikr ile; Yıkmadık bir şey bıraktık... Sâde bir şey: Âile. Hangi bir bünyânı mahvettik de ıslâh eyledik? İşte vîran memleket! Her yer delik, her yer deşik!
    Cevapla
  • Aragorn 10 saat önce Şikayet Et
    Sorsan açız geçinemiyoruz derler,Ama şu platformda hediyeler havada uçuşuyor.Bu kadar enayi olmayın adamlarin işi gücü yok çalışmıyor canlı yayın açıp 1 ay çalışandan daha çok para kazanıyorlar Enayi olmayın hediye atınca elinize ne geçiyor anlamiyorum
    Cevapla
Daha fazla yorum görüntüle